phantasmatibus.--Bad. cum duobus Mss. et 5 ap. Mart. _phantasiis_. Mendose: nam Augustinus in hujus operis libro 3, c. 6, phantasias vocat eorum quæ sunt, phantasmata vero eorum quæ omnino non sunt corporum imagines; quas ipse Manichæis olim adhærens, pro veritate amplexabatur.--Cum Er. Lugd.
Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. legendum existimavimus, _phantasmatibus_. ABCD. sed mox _quas_ pro _quæ_ ACDE. [E cum ed. B.
_phantasmatis_.]
152. æternum.--In edd. _O si viderent internum lumen æternum!_ In codice Corb. et Germ. _O si viderent in te internum lumen æternum!_ Visum est sequi alios optimæ notæ Mss. inter quos, omnes Mss. Angl. (ABCDE) qui cæteris omissis verbis præferunt, _O si viderent internum, æternum!_--His Mss. adstipulantur sex Mss. Florentini. (Uncinis includit Lips.)
ubi.--Lov. Somm. _Ibi enim, ibi mihi._ At Mss. cum Bad. Am. Er. Blas. Arn.
_Ibi enim, ubi mihi._--Ita etiam sex Mss. Florentini.
temporibus.--Ita Mss. quo loco edd. habent, _temporalibus_.--Habent etiam _temporalibus_ sex manuscripti citati in editione Florentina quæ sic etiam legit. _temporalia_ E cum 1 Ms. ap. Mart. _temporalibus_ cum 5 ib.
153. pestis.--Mart. cum uno Ms. et Rond. _præ istis_. Tres Mss. apud Mart.
_prius_.
inimicis.--Am. Er. et Lov. _et super inimicis scripturis Scripturæ hujus_.
At Mss. Bad. et Arn. carent voce, _scripturis_. _inimicos_ ABCD.
recordabor.--Sic Dub. cum tribus optimæ notæ Mss. Sic etiam Mart. cum duobus, et Rond. cum octo Mss. [_recordabar_ ed. B. et incipit caput duodecimum ad hæc verba: _Sed nec oblitus_.]
154. formare.--In Mss. pluribus et potioribus; _multum potens formare_; ACDE (abest hæc clausula a B.) et paulo post, _præter delictum non habebam_ ACDE. [_reformare--nihil habebam_ ed. P.] mox _nutriebatur_ ABCDE _respiraveras_ ACD.
155. pietatis.--Lov. _et ex ea æstuabat affectus pietatis_.
qua.--Sex Mss. apud Mart. _quæ fuerat seducta_ C. Sic Rond. cum duobus aliis Mss. _quia_ E.
imitantibus.--Somm. Mart. _per cæteras partes imitantibus_. Rond. _per cæteras orbis partes_.
156. lætitiæ.--Aliquot Mss. _lætitia_.--Hanc alteram lectionem sequitur editio Florentina, cum uno e suis manuscriptis. _tumultuante lætitia_ ABCDE.
lucentes.--Somm. et Rond. _inde laudes tuæ ferventer lucentes_.
applicatus.--Sic ABCDE cum ed. Ben. minus recte ergo "trium Mss. Angl.
auctoritate" _ampliatus_ legendum censuerunt Ben.; pro qua lectione unum tantum Ms. affert Mart. Restituimus ergo lect. priorem Ben. Ed. Ox.--Er.
Lugd. Ven. Lov. Somm. _applicitus_.
respirans.--In tribus Mss. _et tantum respirans_ ABCD. paullo ante _Ideo_ pro _Et ideo_ ABCDE. [Et ideo ed. P.]
157. habitaturi.--Sic habent Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov.
_habitabamus_.--Paulo post, Somm. et Rond. _in placito_.
nascerer.--Sic legendum cum Mss.--Quam sequimur lectionem, scilicet _nascerer_, amplexus erat Rond. ex octo {293} manuscriptorum auctoritate.
Mart. cum G. 1, et quibusdam aliis [_renascerer_.]
commissam = _sibi_ ABCDE [habet ed. P.]
præpositos.--Antonius Arn. suspicatur legendum esse, _per perversos_; vel, coelitum.--In Ms. Benigniano, _coeli tui. coelestium_ ABCD.
ordinate.--Potiores Mss. et ABCDE. [_ordinans_ ed. P.]
159. l. 13. refractum et quietum ABCDE. [_refracto et quieto_ ed. P.]
160. cruditas.--Apud Bad. Am. Er. et plures Mss. _crudelitas_. E.
homini.--Sic legendum videtur juxta melioris notæ cdd. In edd. porro legebatur, _animo humano_ ABCDE. utrumque habet G. 1. ap. Mart.
manuscriptis.
162. si quis audiat. _si qui audiant_ ABCD.
attingimus.--Sic Somm. Lov. Mor. quatuor Mss. apud Mart. citati, et ABCDE.
talia.--Mart. cum quatuor Mss. _dicebamus talia_.
ponitis ABCDE. [_ponetis_ ed. P.]
pen. peregre. _in peregre_ ABCD.
163. aperuisset.--Sic Arn. et aliquot ex præcipuis Mss. At Bad. Am. Er.
Lov. _apparuisset_.--Hanc alteram lectionem sequuntur Flor. cum undecim, et Rond. pariter cum undecim Mss. ABCDE.
extremum.--Mss. plerique omittunt verbum, _spiritum_ ABCD. [_spiritum_ ed.
P.]
celebrare.--1 Ms. apud Mart. et Rond. _celebrari_.
sonum.--Lov. aliæque edit. _sermonem_. ABCDE.
anima. = _mea_ ABCD. [habet ed. P.]
165. est.--Apud Rond. hæc verba, _cum ecce corpus elatum est_, concludunt periodum præcedentem.
pascitur.--Tres Mss. Angl. _pascitur, difficile posse vitare. Visum etiam_ soporis.--Multi edd. Ita etiam Flor. Lov. Som. Arn. Mor. necnon Mart. et Rond. uterque cum sex Mss. ABDE _sopore gratiæ_ C. [_sopora_ ed. P. Lips.
et sic quidem haud dubie in carmine Ambrosii legendum, et _sopora_ pro verbo habendum est, alioquin manca foret constructio; hic vero paullulum immutatur versus cum Dei laudes enarrentur, oratio vero ad Ipsum haud dirigatur. ed. Ox.]
sancte.--Bad. Am. Er. Lov. Som. cum 4 Mss. _sanctam_.
requievi in eis. Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. ABCD. [E cum ed. P.
_requievit_.]
locum.--Absunt a Mss. prope omnibus isthæc verba, _invenire indulgentiæ_ et ABCD. Ea ergo omisimus. (Ed. Ox.) Ea tamen habent 4 Mss. ap. Mart. et Benedictinorum lectioni suffragatur editio Florentina et E. [_indulgentiæ apud te locum invenire_. ed. P.]
glorietur.--Sic Mss. cum Arn. At Lov. cum antiquioribus cdd. _O si habet: _et qui gloriantur, in Domino glorientur_.
lin. autem seq. namque = _illa_ ABCD.
167. ei.--Arn. cum aliquot Mss. _offerat_, E sed melius Bad. Am. Er. Lov.
cum pluribus Mss. _auferat ei_, scilicet Christo emptori, uti nobis quidem videtur.
Domine Deus meus.--Editio Veneta, ABCE et 1^{ma}. manu D. [_Domine meus, Deus meus_, ed. P.]
confessiones.--In edd. pluribus, et 5 Mss. ap. Mart. _tam per confessiones_ BCE. Abest, _tam_, a Mss. quos magis probamus. AD.
168. sanum.--Somm. et sex Mss. apud Mart. citati, _sane_.
neque enim id ago--_neque ego id_ ABCD.
169. enim.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. [In ed. B. deest _enim_.]
confitear.--Isthæc verba, _non qualis fuerim, sed qualis sim ut hoc confitear_, desunt in ed. B. et in aliquot edd. ac Mss. sed habentur in utrisque potioribus.
172. dixistis. _dicite_ utroque loco ABCDE.
de responsionibus = _singulis_ ABCDE [_de singulis respons._ ed. P.]
conspiciantur.--Quinque Mss. apud Mart. _conspiciant_. {294} est.--Sic Arn. et Mss. At Am. Er. Lov. _etiam tibi vita est_.--Hanc alteram lectionem editiones Ven. et Lugd. secutæ sunt.
174. mea.--Bertinensis Ms. apud Mart. _in memoriam meam_.
175. capit.--Lovanienses: _ut ubi sit, quid sit, non capiat_.--Er. Ven.
Mart. _ut ibi sit quod sui non capiat_. C. Mart. cum aliis _angustus est ut ibi sit quod sui non capit?_ AB. Et postea: Mart. c. 5 Mss. _numquid extra ipsum? annon in ipso est?_ At vero Somm. et Rond. _annon in ipso?_ omisso _est_.
loco.--Lov. _loca_.--Sic etiam Ven. et Lugd. ABCD.
recoleretur.--Sex Mss. apud Mart. _recolitur_. mox _vanescit_ ABCD.
176. auras.--Sic Arn. et Mss. At Am. Bad. Er. Lov. _per aures_ ABCDE.--Sic etiam editiones Ven. et Lugd.
possunt.--Er. Ven. Lugd. _dicam si possum_. ABCD.
iterum.--Ita meliores Mss. et sic legendum esse probat quod sequitur, _neque enim est alia regio eorum_, ex qua scilicet cogi possint. Quare emendandi editi codices qui habent, _et in idem_ (ABCDE) vel, _et ibidem_.
ult. non fuit = _non_ 5 Mss. ap. Mart. Lov. Am.
178. corporis.--sic in Mss. et Flor. BCD. E. in marg. _assensibus_ A [in prius editis, _impressas sensibus corporis_ et ed. P.] mox _accipimus_ dimetimur ABCDE [_dem._ ed. P.]
§. 28. l. 5. occurrerit ABCD et punctis inferius notatum E. [_occurrit_ ed.
P.]
180. inhæreri. Mart. cum 1 Ms. Arn. et Moret. Dub. ABCDE. _inhæreri_ bis habent ABCD et _potest_ ABCDE. [_inhærere_ ed. P.]
aspectui. _adspectus_ ABCD _conspectui_ E mox _et_ pro _sed_ ABCD.
182. vivit. _vivat_ ABCD.
183. ita ut = _ut_ ABCD.
amamus = _eam_ et _adhuc_ ABCD [_amamus eam et tamen adhuc_ ed. P.]
enim + et hoc ABCDE. 2 Germ. c. omnibus Mss. ap. Mart. [ = _et_ ed. P.]
notitia.--Sic Am. Arn. et Mss. At Er. et Lov. habent, _in exteriore notitia_. E.
§. 31. l. 6. fieri possit.--_posset_ Somm. Arn. Mart. cum Mss. Flor. Rond.
ABCDE [_posset_ ed. P.]
§. 31. l. 8. uterque se statim. Er. Lugd. Arn. Dub. Rond. cum 11 Mss. et ABCDE omittunt statim ante hæc verba, _fieri possit ut_ [sensu id omnino postulante].
num--Iidem et Lips. [_nam_ ed. P.]
184. quia. _qui_ ABCD.
sanctuarium.--In aliquot Mss. _sacrarium_.
186. nec illic. _et nec illic_ ABCD.
contristamur. _cum tristamur_ ABCDE.
187. ea ABCDE [_eas_ ed. P.]
tentatio.--Bad. Am. Er. et Lov. _humanæ vitæ tentatio_. 1 Ms. ap. Mart. et E. Ita etiam Somm. necnon septem Mss. citati in editione Florentina.
et ne frangat tolerantiam.--Bad. et plures e vetustioribus Mss. ABCDE nisi quod D habet _tolerantia_ [_naufragat_ tolerantia ed. P.]
188. ibi. _sibi_ ABD.
manet.--Septem Mss. Recte, referendo ad rationem.--Somm. et Rond. _Ubi est tunc ratio qua vigilans animus, talibus...inconcussus manet?_ Hanc lectionem in melioribus codicibus exhiberi affirmat editio Florentina, et præferendam censet. Attamen omittit priorem partem hujus lectionis, quod fortasse ex typographorum accidit oscitantia. (ed. P.) Habent etiam ABCD; eam ergo prætulimus; et lectio quidem _maneo_ glossam sapit. [_inconcussus non potens es, Deus omnipotens BCD. Hanc lectionem, cum antithesin melius servet, prætulimus. _non es omnipotens, Deus, sanare_ A [_potens est manus tua_ cum ed. P.]
libeat.--Rond. cum undecim Mss. _tantulum libeat_. ABCDE.
189. in quid BC. _inquit_ AD [_quid_ ed. P.]
meam = ABCD. mox _incorruptionem_ {295} _sempiternam_ ABCDE e Vulg. et _in servitute_ ABCD.
vocantur.--Am. Er. et Lov. _calamitates deliciæ vocantur_. At Mss. plerique et Arn. _calamitas_.--Somm. Rond. cum quatuor Mss. _calamitates_.
quo.--In omnibus editis ante Arn. legebatur, _quam quo transire_. Expunctum est, _quam_, auctoritate Mss. et sensu exigente.--Paulo ante, Somm. et Rond. cum duobus Mss. _alias qua transcatur. quo_ E. _qui_ A.
dexteram tuam = _ad salutem meam_ ABCD [habet E c. ed. P.]
190. _antea_ ABCD recte procul dubio, quum _postea_ paullo ante concinne nos = ABCD.
gloriatur.--Quinque Mss. citati apud Mart. _ut quod gloriatur in Domino glorietur. glorietur_ AE.
l. ult. offensionem. _offendiculum_ e Vulg. ABCD.
191. ejus.--Bad. Am. Er. et Lov. _imperfectum meum_. Sed Mss. cum Arn.
_imperfectum ejus_, scilicet Christi, ex cujus persona versiculum istum interpretatur Augustinus, Enarr. in Psal. 138, n. 23.
fortasse. _forsitan_ ABCDE.
192. suavi diversitate. E. "Gislen. _pro sonorum diversitate_; optime Ulim.
_pro suavi diversitate_" Mart. quod prætulimus, quippe quod, compendiose scriptum, lectioni vulgatæ facile occasionem præbuerit. (ed. Ox.) Rond. c.
uno Ms. _pro sua div._ [ABCD cum ed. P. _pro sui div._] mox _excitantur_ moveor.--Editio Moreti, apud Rond. _et nunc ipse commoveor. ipsum 193. vide.--Somm. Mor. et Rond. _respice, et exaudi; vide_.
loquor.--Somm. ABCD et Mart. cum sex Mss. [_loquar_ ed. P.]
animum.--Somm. et Rond. cum duobus Mss. _contristet animum_. E.
§. 52. l. 4, 5. benedicere. _benediceret_ 2 Germ. ap. Mart. ABCD. mox pro est.--Er. Lugd. Somm. et Rond. cum sex Mss. hic addunt, _et alia non est_.
E.
_cujuscemodi_: quo vocabulo frequens utitur Augustinus pro, _qualibuscumque_; idque jam restituimus in hujus libri capite 8, n. 12.
meo.--Mss. et edd. plures, _sanctificatori meo_. Pauci vero, _sacrificatori_.
nam ego ABCDE [_nam et ego_ ed. P.]
præter enim ABCDE [_pr. eam en._ ed. P.]
195. cognoscendum. _noscendum_ ABCD.
libidine. _libidinem_ ABCDE _ad experiendi--libidinem_ Somm. Moret. et 2 Mss. ap. Mart. qui eam probat.
proceditur.--Ita Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. _ad perscrutanda naturæ secreta, quæ præter nos est operata, proceditur_.
das. _da_ ABCD.
tentatur.--Mart. cum sex, et Rond. cum quatuor Mss. _tentetur_.
197. conceptaculum.--Rond. _receptaculum_. Præterea, sic pergit Ulim. Rond.
juxta 4 Mss. citatos apud Mart. _sit cor nostrum, et portet copiosæ tua.--Mss. nonnulli cum Arn. _nisi nota misericordia tua_. Alias, _nisi tota_.
quia.--Somm. et Rond. juxta novem Mss. et ABCDE. [_qui_ ed. P.]
gaudium.--In Somm. necnon in Rond. qui novem Mss. nititur auctoritate, et in ADE incipit periodus ab his verbis, _sed numquid_; et ad illa, _quod non est gaudium_? concluditur. mox pro ambitiones, _nem_ A _one_ BCD. [_potest?
imitanti.--Sic legimus in Ms. Fossat. C. At in aliis plerisque habetur _imitandi_, aut, _imitati_ (ABDE) aut _imitantes_, minus bene, ut arbitramur.
§. 59. ult. hominis quam Dei. _in hominibus quam in Deo_ E. Initio autem c.
37. præmittunt ABCD. _In aliis te precamur_, mox l. 5. gemitus cordis ABCD.
absunt.--Somm. _vel voluntate cum adsunt, vel necessitate cum desunt_.
Rond. eamdem sequitur lectionem; attamen ultimo loco habet, _absunt_.
paullo ante, pro _quantum assecutus,--quantis_ BCD.
199. sim ABCD et E _sit_ puncto notatum [_sit_ ed. P.]
tu.--Lov. _quam tibi_. ABCD. Sed melius antiquiores edd. et Mss. _quam tu_.
E. Hic nimirum id confitetur quod supra cap. 5, cum diceret: "Mihi sum præsentior quam tibi: et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam, nescio."--Lovaniensium lectioni suffragantur Somm. et Rond. cum septem Mss.
tentat.--Am. Er. et Lov. _contrahere emendicata suffragia tentat; et cum a me_. Somm. _contrahit, et emendicata suffragia tentat; et cum a me_.
Prætulimus lectionem Mss. quæ etiam est Bad. et Arn. Mox post _sæpe_ om.
_homo_ plures Mss. et ABCD. [habet E. c. ed. P.] {296} contemptu.--Am. Er. Lov. Som. et 4 Mss. ap. Mart. _de ipso vanæ gloriæ contemptu_. Abest, _vanæ_, a mss. quorum etiam nonnulli verba sequentia sic interpungunt: _Non enim eam contemnit cum gloriatur. Intus etiam, intus est aliud._ ABDE. Omisimus ergo _vanæ_, atque ita esse interpungendum censuimus. ed. Ox. [_contemptu vanæ gloriæ--cum gloriatur intus. Etiam intus_ ed. P.]
placeant.--Sic potiores Mss.; Lov. vero et 5 Mss. ap. Mart. absque gratia.--Edd. plerique locum huncce ita interpolatum habent: _aut etiam sicut ex tua gratia, sed non sua merita, non tamen_. (_sicut ex tua gratia merita_ E.) Removimus hæc verba, _sed non sua merita_, quia iis carent Mss.
eam ABCDE [_ea_ ed. P.] et pen. _sed_ + _et_ iid.
degravat.--In Mss. omnibus, nullo fere excepto. _Tantum consuetudinis sarcina digna est._ Ita etiam Bad. ABCDE.
Ambiendum.--Sic Mss. excepto Lyrensi qui habet _Abeundum_. et 3, ap. Mart.
qui habent _An abeundum_? Arn. _An ambiendum_? At Bad. Am. Er. Lov. _An eundum_. E.
202. et multum. _at_ AD _ad_ BC.
§. 68. l. 3. mediator ille = _ille_ ABCD utpote qui a loco SS. absit; unde mox "_qui_ (BC) non rapinam arbitratus _est_ esse." ABCD.
impiorum.--Benign. Ms. _justificandorum impiorum_. Corb. Ms. et 4 ap. Mart.
_justificatorum piorum_. Utraque lectio conjectura est scribæ, qui textum haud intellexit. ed. Ox.
Hinc. Codex Fossat. Ita etiam unus e Sorbonicis Mss. ABCD. [_Hic_ E cum ed.
P.]
simul unus Deus.--Mss. plerique non habent verba, _cum Spiritu sancto_.
ABCD. vid. sup. p. 290. col. 2. ad p. 126. uncinis includit Lips. [E. cum ed. P. _simul cum Sp. S._] 203. agitaveram corde ABCD. _in corde_ sed _in_ puncto notato, E. [_in corde_ ed. P.]
pen. Deum ABCDE [_Dominum_ ed. P.]
ult. requirunt. _requirent_ ABCD.
206. Sacrificem.--Lov. _quia sic est, ut sacrificem_.--Sic etiam Er. Ven.
Somm. et quinque Mss. citati apud Martin. E.
207. recumbentes.--Sic Arn. et duodecim Mss. At Lov. _recubantes_.
voluptatum.--Codex Corb. _superaffluentia_ Bad. Am. cum quatuor Mss.
ap. Mart. et E.
208. ipsos.--Sic antiquiores et meliores Mss. At prius editi habent, _ipsum quæro_. sic 2 Mss. ap. Mart. et E.
te.--Deest in edd. _a te_ quæ voces in Mss. prope omnibus inveniuntur.
Desunt in 5 Mss. ap. Mart. et E.; in Lips. uncinis inclusi sunt.
in eo = ABCD.
terram.--Apud Am. Er. et Lov. sic incipit caput 5: _In principio fecit Deus coelum et terram. Quomodo_. Eadem verba exstant hic loci apud Bad. sed absunt a Mss. et ab editione Arnaldina.
209. l. 8. quo artem capiat et videat. _capit ut videat_ Germ. ap. Mart.
_capit_ ABCD.
laudant. _laudent_ ABCD.
210. Verbi tui. _Verbo tuo_ ABCD.
sempiterne.--Nonnulli e Mss. _simul et sempiterno dicis_. (D. cum textu sed sup. ras.) Mox etiam plures potioresque cum Arn. habent, _et simul et sempiterna fiunt_.--Er. Ven. Lugd. hoc posteriori loco, _et simul et sempiterna_. Somm. Flor. _simul et sempiterna_: omissa ante _simul_ particula _et_. ABCDE [_sempiterna_ ed. P.]
tunc desinit ABCDE. [_esse desinit_ ed. P.]
_quia_.--Habent edd. _qui et loquitur_. At Mss. _quia et loquitur_, juxta Græcum: [Greek: hoti kai lalô humin]. Sic legisse Augustinum intelligitur aliis ex locis, ut ex cap. 28. lib. seq. et ex Tract. 38 in Joan. etc.
dicentis.--Ben. Mart. ABCDE.--_dicentem_ Er. Ven. Lugd. Somm. Flor. et Rond. cum tribus Mss. [_dicentem_ ed. P.]
211. ubi.--Sic Er. Ven. Lugd. Somm. et Rond. cum septem Mss. [_ibi_ man.
sapientia. bis ABCD. Ben. Dub. Mart. [semel E. cum ed. P.]
egestate. _paupertate_ cum Vulg. ABCD.
exstitit. _existit_ ABCD.
Mss. ap. Mart. [_dictet futura_ ed. P.]
aliud ridere. _aliud est_ ACD.
creatura.--Benignianus codex, _quod nullam faciebat creaturam_.
_eunt_ ABD.
et alias ab Augustino non adhibetur post verbum _tendit_, ut lib. 4 hujus operis cap. 10: "Ergo cum oriuntur et tendunt esse."
poterunt. _potuerunt_ ABCD. {297} ei ABCDE. [_ejus_ ed. P.]
imagines.--Edd. plerique _præsententur imagines_ 3 Mss. ap. Mart. ABCDE. et paulo post, _præsentia futurorum_, 2 Mss. ap. Mart. Reddimus lectionem Mss.
quibus posteriore loco suffragatur Arnaldus.
est.--BC. Er. Ven. Lugd. _erit_. ADE.
217. occultorum = ABCD.
fateorque. _fateor quia_ BD. _quod_ AC.
218. metitur.--Edd. aliquot [Lov. Som.] et Mss. (2 ap. Mart. ABDE.)
(_metiamur_ E.) Male. mox _metimur_ A. et in fin. cap. _metitur_ BC. et D.
sup. ras.
confitebor. _confitear_ ABCD.
vere. _vera_ AD.
cognoscere.--Bad. Am. Er. Lov. Som. _cognoscere te_. 5 Mss. ap. Mart. et E.
Expungendum est, _te_, juxta Mss. et Arn. quia de tempore, non de Deo, cognoscendo loquitur Augustinus.
vivo.--Lov. _ad hanc inhio_: recte, nisi alii refragarentur et edd. et Mss.
qui magno consensu ferunt, _ad hanc vivo. et propter hanc vivo_ E. _ad hunc vivo_ AC.
219. annui.--Sic legendum videtur cum Mss. Vedast. duobus, et uno Corb. vel cum Arn. _et non annui_. Ubi Germ. codex habet, _et non abnui_. Lov. vero cum aliquot Mss. _et non anni_ ABCDE. Er. _et anni_. Denique Bad. et Am.
_et non animi_.--Editio Veneta: _tempora, et anni; non annui_.
ligneolæ.--Omnes Mss. Angl. (ABCD tantum.) _circuitum illius, aut definite duplum ligneolæ rotæ_.--Er. Ven. Lugd. _igneolæ_.
totius.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Mor. et Rond. cum octo Mss. 1 Ms. ap.
Mart. _totus_. E manu post.
ille.--Er. Ven. Lugd. _illa._ mox _quantum_ ABCDE.
220. victoriosum.--Bad. Am. Er. et Lov. cum paucioribus Mss. _ut victor Josue_ Bert. et E.
cum. = ABCD.
si et. ABDE. [_etsi_ ed. P.] mox _motus_ ABCD.
ABDE.
item. _idem_ BC.
illud? Tempus metior. _tempus illud? Metior_, AD. _illud tempus. Metior_ BC.
puta. _puto_ ABCD.
222. tenore. _tempore_ ABCD.
l. 17. ad aliquam. _aliqua_ ABCD.
pronuntio, renuntio. _pronuntio et_ ABCDE.
Ipsamque longam num--? ABCD. [Ipsam _quoque_ longum _non_ E. c. ed. P.]
qua.--Lov. et antiquiores editiones, _quam metior_. (ABC. et mox _qua_ ACD.) Sed melius Arn. cum Mss. _qua_: statim quippe dixerat Augustinus brevi syllaba longam se metiri.
223. eas. _ea_ ABCD.
consumptione. _consummatione_ ABCD.
pergat.--2 Germ. et plur. Mss. ap. Arn. In prius edd. _peragat abesse quod aderit_. Bert. et E.--Quidam legendum putant; _pergat adesse quod aberit_; quam lectionem Mart. et Rond. in textum receperunt. _pergat ad esse_ 224. illo.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Flor. et Rond. cum septem Mss. E.
[_illa_. ed. P.]
extentus.--Sic Mss. At edd. _intentus_. E.
dissilui.--Mss. Benign. Corb. et alii non deteriores, _dissolui_.
225. Qui. [_quod_ ex err. typoth.]--Er. Ven. Lugd. Mart. c. 2 Germ. Arn.
Mor. et Rond. cum octo Mss. ABCDE. [_Quod_ ed. P.] mox _dicit_ ABCD.
et. _ut_ ABCD.
distentione.--In vulgatis, et aliquot Mss. _sine distinctione_. E. At in Mss. pluribus et melioris notæ habetur, _sine distentione_, (E. in marg.)
consequentius porro ad illud quod præcedit: _Neque enim sicut nota cantantis...variatur affectus sensusque distenditur_.
226. accepit. _cepit_ ABCDE.
cujus.--Er. Lugd. Ven. Lov. _cui_.
227. hanc. _hæc_ ABCE.
ea.--Ita in Mss. et concinnius quam si legas ut in vulgatis, _Et cum in ea_ ABCDE.--Somm. utraque particula omissa, sic incipit: _Cum in ea_.
quod. quod, _quid, quid_. ABCDE.
confitear.--In Mss. omnibus habetur, _si totum confitear_: cujus propositionis sensus ex istis completur verbis, _quis legentium capere durabit_?
autem.--Mart. ex uno Ms. _Verumtamen_: sic etiam unus apud Rond.
manuscriptus.
228. nihil.--Sequimur Mss. Benign. Theoderic. etc. Non pauci tamen cum Lov.
et Arn. habent, _quiddam inter formam et nihil_, [ABCD.] _nec_. [_et_ A.]
At Bad. Am. et Er. cum duobus Mss. sic ferunt: _quam cogitabam quiddam informe et nihil formatum, nec nihil informe, prope nihil_. E.
est.--Sic Mss., paucis exceptis. _esse_ A. At Lov. cum antiquioribus editionibus: _nihil aliquid est, et non est, hoc eam dicerem_. E. _si dici posset, aliquid et est, et non est_. Ulim.
de nihilo. bis ABCD.
229. talis. _alias_ ABCD.
aut. Ita in melioribus Mss. et Bad. Porro in aliis edd. _sed tenebræ erant.
et_ e Gen. ABCD.
Sed abest, _erant_, a Mss. BCDE.
terra.--Lov. cum aliis edd. _informitas terræ invisibilis_ ABCDE. _et incompositæ_ ABCD.
impacatorum.--Lov. et Arn. _propter tumultus peccatorum_. Sed melius Bad.
Am. et Er. _impacatorum_. Nam ita Mss. nullo fere excepto; atque hoc nomine designati videntur Manichæi, Scripturarum sacrarum inimici.
revivisco.--Sic habetur in prius edd. _hunc bibam, et tunc vivam; nam non ego vita mea. Si male vixi, ex me mors mihi_ [_mihi mors_ E.] _fui, et in in aurem interiorem. _in aure interiore_ ubique ABCD.
voluptas.--Mss. 2 Germ. Fossat. et alii sex. et ABCDE [_voluntas_ ed. P.]
231. peregrinatio.--Lov. et Arn. _Unde intelligat anima quantum peregrinatione_. Prætulimus lectionem Bad. Am. et Er. quæ ex pluribus Mss.
comprobatur, et hic apprime convenit; nam isthæc verba, _unde intelligat anima_, ad illa referuntur, _quam longe super omnia tempora sis æternus_.
232. quoto, _quo_ ABCD. et man. 1^{ore}. E.
manifestatione.--Lov. et 2 Mss. ap. Mart. _in manifesta facie_.
233. de.--Somm. Rond. et Lips. omittunt præpositionem _de_. E.
nostrum.--ABCDE. Rond. _te arbitro, Deus omnium nostrum_. [_nostrorum_ ed.
P.]
dicit.--Sic legendum juxta Mss. Angl. [_dicitur._] 234. æternum.--Arn. cum Mss. quatuor, _sine labe stat in æternum_. _in quoniam ABCD [_quia_ ed. P.]
235. suspiret. _suspirat_ ABCD.
concedunt. _contendunt_ ABCD.
239. Corporale.--Ita plures et potiores Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. Som.
Blas. cum quinque Mss. habent, _id est, Incorporale_. Lov. _id est, Corporabile_.
240. vultis.--Somm. et Germ. 1. _quisquam ita tentaverit, si non vult intelligamus.--In omnibus fere libris legitur, _nisi ut intelligamus_; (ABCDE.) librariorum lapsu, qui forte mutarunt _aut_, in, _ut_. Hanc porro particulam removimus juxta Arn. et Ms. Benignianum. [uncinis inclusam habet Lips.]
præscriptum. _scriptum_ ACDE et paullo ante, = _Deus_ ABCD.
aut si eo ABCDE. [_in eo_ ed. P.]
241. audimus.--Rond. cum septem Mss. ABCD et E. manu priori. [_audivimus_ ed. P.]
vera.--Lov. _sic inveniet eam inter tam multa verba_. E.--Sic quoque Sommalius. _Inveniet_ legit etiam Rond. cum novem Mss. ABCDE [_invenit_ ed.
P.]
veritatis. _veritas_ ABCD.
244. existere. ed. Ben. ABCDE. _existeret_ Somm. Lov. Arn. Mor. Dub. Mart.
cum quatuor Mss. et Rond. cum sex Mss. [_existeret_ ed. P.]
245. et fierent.--_et ut fierent_ ABCD.
variationes.--Ita Lov. Sed alii libri editi et scripti habent, _narrationes_ (ABCDE.) excepto Ms. Benigniano, qui pro ea voce substituit, _rationes_.
creaturæ.--_naturæ_ ABCD.
246. acutum.--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. necnon quinque Mss. citati apud Mart. _sic acuto cernat animo_. ABCD.
quorum lectionem amplectimur.
247. narrari.--Legendum videtur, _variari_: vult enim Augustinus quod sicut sonus origine præcedit cantum qui ex eo formatur; ita materia _velut tempore_, id est origine præcedere debet, ut aliquid de illa _variari_ possit.
præcedatur.--Sic Mss. et Arn. At Bad. habet, _præcedantur_; "5 Mss. &c."
ap. Mart. _præceduntur_. alii edd. _præcedunt_ E.
248. vidit. "Ita 2 Germ. c. omn. fere Mss.; aliquot editi _videt_." Mart.
[_videt_ ed. P.]
sufficient.--Lov. Somm. Arn. Mor. et Mart. cum quatuor Mss. et ABCDE.
_sufficiant_.
ne. ABCD. [_nec_ ed. P.]
250. natura.--Somm. et quinque Mss. apud Mart. _spirituales corporalesque naturæ_.
promeruerunt.--Somm. Dub. Mart. et Rond. cum quatuor Mss. ABCDE.
251. hærendo ABCDE. [_cohærendo_ ed. P.] mox _quodcumque_ pro _quod utcumque_ ABCD.
252. nostræ.--Insignem huncce locum redintegrant Mss. Mutilus quippe in excusis erat, detractis verbis istis, _sapientiæ nostræ_.
253. dicam.--Mss. non habent hoc loco, _Mergimur et emergimus_.--Neque Somm. {299} neque Flor. habent hæc verba. om. ABCDE [habet ed. P. uncinis includit Lips.]
spiritualis.--Ita Mss. At editiones, excepta Arnaldina, præferunt, _sprituales_. E. Non bene: intendit quippe Augustinus abyssum intellectualis omnis creaturæ ipso Angeli et hominis lapsu fuisse indicatam.
amo.--Sic in Mss.--Sic etiam Am. Er. et ed. Florentin. ABCD. Lips. [_redde te mihi: te enim amo_ E. c. ed. P.]
abscondatur.--Lov. _donec abscondar_. Sed verius editiones aliæ cum Mss.
254. aguntur. _coguntur_ hic et paullo post 5 Mss. ap. Mart. mox _super_ pro _supra_ bis ex ABCDE.
_mihi_.--In prius excusis, _quæ dixerunt mihi_. Sed alludit Augustinus ad Psal. 121, ver. 1, in quo legere solet, _qui dixerunt_; et sic habent hic Mss.
lux.--Sic Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. habent, _facta est_; (E.)
et paulo post, _quo tenebræ fuimus_. E.
255. intelligat; a te petat. Sic Mss. omissis verbis, _et qui non potest_, ABCD _et a te_ E. uncinis inclusa habet Lips. [_et qui non potest_ ed. P.]
dum...quod loquitur.--Somm. Lov. Dub. Mart. c. 4 Mss. Rond. _sciat quid loquatur, dum_ ABCD. _quod_ ABCDE [_cum_--_quid_ ed. P.]
sunt.--Er. et Lov. _quam longe aliud sunt_. Sed abest _aliud_ a Mss. necnon ab edd. Bad. Am. Somm. et Arn. Mox pro _nosse_, _scire_ BC. pro _novi_, _scio_ ABCD. et post _velle_, _ut sim_ ABCD.
ut.--Lov. _aut terna_. Sed clarius aliæ editiones cum Mss. _ut terna_. Mox enim sequitur, _an utrumque_; quo significatur duo jam esse proposita: unum, _an propter tria hæc ibi Trinitas_; alterum porro, _an in singulis hæc tria_, ita _ut terna singulorum sint_. Quanquam apud Am. et Er. sic post hæc legitur: _an utrorumque miris modis simpliciter et multipliciter infinito insensibili sine quo est_. Ita quoque apud Bad. nisi quod habetur, suo.--Somm. Moret. et Rond. _in Christo Filio suo_. Mart. c. Germ. et 2 aliis _in Filio suo_.
sed jam in voce. Ulim. Arn. Somm. Mart. c. Germ. et 4 aliis et Rond. ABCD _non_ manu priore E, post^e. _jam_. Er. Lugd. _Sed jam non in voce_. [_sed in voce_ ed. P.]
_mentibus_.--Mss. aliquot ex vetustis, et ABCD. _effici sensibus_.--Paulo post etiam Somm. et Rond. _ut sensibus perfecti sitis_. ABCD. paullo ante, _sensus_ pro _mentis_ etiam E., sed ibi solus.
es.--Apud Lov. omittitur, _Ecce ubi es_.
astabo.--Editi cum nonnullis Mss., _Mane astabo tibi_. ABDE. At abest ed. P.} 259. suspicere.--Lov. cum antiquioribus editionibus _suscipere_; (B.) et paulo post: _susciperent et cognoscerent misericordiam tuam_. Sed liquet meliorem esse Mss. lectionem, quam in textu damus. mox _agnoscere_ ABCD.
260. quod.--Lov. _quos_, in textu; et ad marginem, _quod_: hoc præferre visum est, maxime cum legatur in edd. aliis et Mss.
nobis.--In vulgatis, _quod nondum est, da nobis_. At in Mss. non habetur, _da_, nisi forte in aliquo e recentioribus. [5 ap. Mart.]
261. atque.--Ita Bad. Am. Er. cum Mss. undecim. At Lov. et Arn. _progredi sinantur aquæ, ut in se comminuantur_.
suum.--Bad. Am. Er. et Lov. omittunt, _et dat fructum suum_.--Alii etiam cdd. id omittunt, et uno periodo sequentes, habent paulo post, _germinet_.
beneficum.--Sic legendum, juxta quatuor Mss. Angl. (ABCDE.)--Hanc lectionem omnino sequendam affirmat Mart. et illam tuetur auctoritate unius Ms. Hanc quoque usurpat editio Florentina, illique lectioni adstipulantur tres Mss.
citati apud Rond. Præterea, cum fuerit bis excusus ille tomus primus BB. in prius edito legitur _beneficium_; in edito posterius, _beneficum_, licet suam superiorem notam Patres BB. servaverint, in qua lectio _beneficum_ referenda in textum declaratur.
262. et ecce ABCD. (sicut plures e PP. ap. Sabat.) Lips. [om. _et_ ed. P.]
benignitatis operarios.--Quatuor Mss. Angl. (ABCD. abest ab E.) Vocem scil.
_benignitatis_. e loco Psalmi prox. cit. _annum benignitatis tuæ_ hic haud dubie inseruit ipse Aug. Ed. Ox. [_mitteus operarios_ ed. P.]
quam habent cæteri codices, quos utroque loco sequimur.
263. principia.--Mss. melioris notæ, _in principia_, id est in luminaria noctis: quæ lectio videretur præferenda, nisi paulo supra haberetur, _in principio_ diei; forte pro _in principium diei_, juxta librum 1 de Genesi contra Manichæos, cap. 14. [ed. B.] _principia_ CDE. quod omnino præferendum videtur, quum cdd. auctoritate firmetur; lectio vero _principio_ e manu emendatrice facile profluxerit, [_principio_ AB. c. ed.
P.]
264. despectorum.--Am. Er. et novem Mss. _desperatorum_. E.
quasi decurrens spiritus vehemens. ABCD et sic Aug. de Unit. Eccl. T. 9.
utpote usitatior, illata est; habent etiam _ferretur_ BC; duplicem lectionem AD. _decurrens spiritus vehemens ferretur flatus vehemens._ per quos. _quod_ ABCD et E man. post.
_in_ nomine tuo ABCDE [_nom. tuo_ ed. P.]
a quo. _qua_ (sc. pulchritudine) ABCD.
ejecit.--Lov. Ulim. Mart. c. 3. Mss. Arn. Mor. et Rond. _ejicit_.
266. signo.--Somm. et Rond. cum quinque Mss. _in signum_. ABCD.
ut operentur. _et operantur_ ABCD.
eis.--Lov. _benedicunt eis_. Sed legendum cum edd. aliis et Mss.
_benedicuntur ab eis_: quæ lectio perperam correcta est propter verbum, _exhortantur_, quod putarunt active usurpari.
sumit.--Arn. et Mart. cum sex Mss. ABCD. [_sumpsit_ E. c. ed. P.]
intenta. _attenta_ ABCD.
268. et. ABCDE. [_nec_ ed. P.]
_vos._--In edd. deest _vos_. quam vocem restituere placuit ex Mss. quia locum illum sic referre solet Augustinus.
eum.--Bad. Am. Er. et Arn. _facis jam capacem_. Sic etiam duo e Mss.; mox