Google books Google books CORNELL UNTVERSTTY LIBRARY TITULI All books are subject to recall after two weeks Olin/Kroch Library DATE DUE unp (| t £f qf [C [1 lij!
I] Biete Google pobude: Google bises Google TRIA OPUSCULA SE SERAPHICI DOCTORIS S. BONAVENTURAE BREVILOQUIUM ITINERARIUM MENTIS IN DEUM ET DE REDUCTIONE ARTIUM AD THEOLOGIAM NOTIS ILLUSTRATA STUDIO ET CURA PP. COLLEGIT S. BONAVENTURAE Editio tertia.
AD CLARAS AQUAS (QuAnAccir) prope Florentiam EX TYPOGRAPITA COLLEGII S. DONAVENTURAE Uidfüzed Google TRIA OPUSCULA SERAPHICI DOCTORIS S. BONAVENTURAE BREVILOQUIUM ITINERARIUM MENTIS IN DEUM FT b REDUCTIONE ATIUM AD THEOLOGIAM NOTIS ILLUSTRATA STUDIO FT CURA PP. COLLEGIL S. BONAVENTURAE Editio tertia.
AD CLARAS AQUAS (QuAnaccim) prope Florentiam EX TYPOGRAPIIA. COLLEGII. S. HONAVENTURAE —A linprimatuf ltomae die 7 Aprilis 1911. Fr. Diosvsis Scuurkn, Min. Glis.
T amu "ORC $.
d * Can. F'iupriucus Larici, Censor ecct. CS RM Imprimatur. Florentiae 30 Martii 19t1.
A. Cau. Cassuto, Vic. Gen.
Proprietas. lterarta.
PRAEFATIO AD TERTIAM EDITIONEM Anno 1890 mense Martio haec tria opuscula, quae in quinto tomo Operum Omnium S. Bona*enturae editionis Patrum huius Collegii simul cum quinque aliis, adhibitis antiquioribus codicibus manuscriptis, emendata adiectisque notis nec non prolegomenis illustrata continentur, in. forma minore et ad usum magis accommodata prima vice typis impressa et publicata. sunt (4). Interim dicta editio Operum Omnium, ad quam praeparandam et imprimendam diversorum Patrum labor imobus plus «quam triginta. annorum.opus erat, Deo avente, absoluta est (2); maior autem pars illorum, qui huius operis initia posuerunt eique magnum vitae suae spatium dedicaverunt, in Domino defuncta est.
Hanc tertiam editionem publicantes nihil aliud. intendimus, nisi quod primi editores tam in prima quam in seeunda sibi proposuerunt; etiam nos hac editione Seraphici Doctoris sana et saera doctrina magis magisque cognoscatur velimus.
Quare in hac praefatione ad tertiam editionem verba praecipua ex praefatione ad editionem secundam nonnisi pauca addeutes repetimus. | « Haec tria opuscula, indolem Seraphici Doctoris propriam et singularem praecipuo quodam modo exprimunt atque ita cohaerent et mutuo se supplent, ut unum quoddam. totum. exhibeant. Mirifice enim illu-Strant. illam. sacrae doctrinae partem, quae. agit de multiplici ordinis rerum naturalis et supernaturalis rclatione ad primam causam efficientem, exemplarem et finalem. Cum enim universitas rerum a primo principio potentissimo, sapientissimo et optimo producatur; cum (1) Cfr. quoad haec tria. opuscula tom. V, pi. 199-325 et Proleg. eiusdem tomi et tabul. p. XV-XXXVI, LII-LXI, LXII-— LXIII necnon tom. X, 10, 1t.
(2) Bonsv. op. omn. t. X, p. VII.
4 PRAEFATIO.
eadem etiam in minima sua parte divinum exemplar, licet imperfecte, repraesentet; cum denique omnia aliquo modo ad ultiium finem reducantur: S. Doctor arcanum hunc ereaturarum cum Deo nexum miro lumine ita aperit et explicat, ut elevando intellectum simulque inflammando affectum viam intelligenti lectori paret ad. veram sapientiam christianam obtinendam.
« Quod autem in libris suis S. Bonaventura singulari quodam | studio et amore. operam suam. conferat ad hoc, ut vestigia Dei ubique patefaciat atque. oinnia reducat. ad. Deum, maunifesumi. est; et. doctissimoruin virorum testinoniis confirmatum est, ipsum ad hane partem. expediendam praecipuo ingenio ae peculiari quodam charismate a Deo fuisse instructum (1) ». — mnibus certe pernotum est illud Gersonis, in quo inter plurima in laudem $S., Doctoris dicta speciatiin « de Breviloquio el Itinerario ments in. Deum haec seripsit (2)»: « Bonaventurae opuscula duo tanta sunt arte compentclii divinitus composita, ul supra ipsa nihil, Breviloquium noto et Jtnerartum, iu quibus processum est duabus viis coguoscendi Deum. Primus namque liorum duorum tractatuum procedit a primo principio, quod Deus est, usque ad alias veritates sub Deo creditas et habitas. Alius econtra progreditur a creaturis ad Creatorem per sex gradus scalares usque. ad. anagogicos exeessus; qui licet sint difliciliores et rariores, debet tamen. omnis Christianus ad illos aspirare...À wiginta annis vel:unplius cirea. volui habere. familiares mihi praedictos tracetatulos, saepe legendo, saepe ruminando, etiam usque ad. verba, nedum sententias. Ft ecce, hac aetate, hoe otio velut ad. votum vix perveni ad initium gustus eorundem, qui repetiti semper mihi novi flunt el. placent ».
Duorum aliorum virorum encomia maxime theologiam scholastici in his opusculis contentam celebrant.
(*) Cfr. plurima testimonia collecta a P. Benedicto Bouelli, Prodromus ad opera omnia S. Bonav.,, lib. HW. col. 84-147.
(2) Gerson. de Libris legendis etc. Consid. 5. et 6; cft. Bonav. op. omn. t. V, p. XVs. Eadem verba referuntur 8 lRevmo el doctissimo Episc. Carolo losepho dHlefele in praefatione ad suam editionem duorum horum opusculorum.
PRAEFATIO. 5 ' Clarissimus Dr. Scheeben in.suo Manuale Dogmaticae catholicae haec habet: «Est (sc. Breviloquium): pretiosa quaedam dactyliotheca, in qua unumquodque verbum magnam solvit quaestionem et theologicae scientiae evolutio ex altissimis fidei principiis brevissimo et fucidissimo modo oculis mentis proponitur quasi medulla theologiae illius netatis ». Et prosequitur: «Breviloquium a Deo tamquam a primo principio omnia cou-«derat, Itinerarium mentis in Deum vero modo inverso procedit, omnia in Deum reducens, diversas vias diversosque gradus cognitionis Dei explicans Q ». :...Gl. v. Prof. Dr. Grabmann in I tomo sui libri, qui Historia methodi scholasticae inscribitur, sententiam profert, quam latine sic reddimus: Breviloquium citationibus ss. Patrum omissis compendium totius theologiae exhibet (2); de redtuctione artium ad tlhieologiam opusculum animos instruit simulque excitat, conceptumque de essentia et valore scientiarum theologicarum cogitandi perfectissimum praebet (5).
Exhibetur autem in hoc libello textus horum opuseulorum omnino idem atque in maiore editione, notis, quae lectiones codicum variantes ad textum forman- (!) Handbuch der katholischen Dogmatik,!, Freib. 1873 p. 432, ubi sic legitur: « Es ist ein wahres Juwolenkiüstlein, welches, mit jedem Worte eine grosse Frage losend und cie Entwickelung des theologischen Wissens aus den obersten. Grundsátzen des Glaubens in der gedrüngtesten und anschaulichsten. Weise dorstellend, recht eigentlich die Quintessenz der damaligen Theologie enthá!t. Wahrend das. breviloquium alles von Gott aus. betrachtet, verführt. das. itinerarium mentis ad Deum umgekchrt, indem es alles auf Gott zurückführt und so die verschiedenen Wege und Stufen der Erkenntnis Gottes entwickelt». : Quoad primam partem cfr. Bonav. op. omn. t. V, p. XVI.
(3) Gesch. der schol. Methode, I. Freiburg 1909, p. 276: « Dieses Absehen von Zitationen...ist namentlich...auch von spàáteren Scholastikern, denen es um eine kurze zusammen[assende Ueberschau über das. theologische Gesamtgebiet 20. (un. war, nachgeahmt worden, so...ton Bonaventura in seinem. Breviloquium ».
(3) Ibid. p. 48. « Der hl. Bonaventura »...hat « in seinem Büclhlein De reductione artium ad theologiam in ungemein anregender Weise die theologische Methode beleuchtet und eine sehr ideale Auffassung vom Wesen und Wert der theologischen Wissenschaft 20m Ausdruck gebracht ».
6 PRAEFATIO.
dum adhibitas continent, quidem reiectis, retentis vero eis, quae vel locos allegatos fontesque iudicant vel ad illusirandam ipsam doctrinam inserviunt; ita ut haee tertia secundam. revisam et. notis hinc. inde auctum et correctam omnino imitetur.
Qui ergo notas variantes et alias observationes eritieas desiderat ad toin. V editionis huius Collegii remittimus, quarum pars scil. observationum eriticarum (1) unacum capitulo de doctrina S. Bonaventurae etiam in tono. ultimo (2) invenitur. Scripta vero sive adhibita sive ibi tantum nominata non paucis augeri possunt maxime eis, ut patet, quae. post editionem absolutam typis impressa sunt, de quibus loqui hoc loco tameu omittimus.
Trium opusculorum separatim hic editorum illud ltinerariu. dictum. sublimissimum esse, quis est, qui ignoret. Cuius doctrina altissima eum non facile intelligi possit immo non raro male intellecta sit, lectoribus benevolis praesertim non. ingratas fore. breves illas elucidationes a. primis huius Collegii editoribus in notis ad ealcem et in. seholiis subiunetas censemus. « insuper, quoad altissimam illam eontemplationem, de qua sermo est in capitulis IV et VII, vix quisquam nisi expertus bene iudicare potest. Monendum etiam est, ne inexperti et à Deo ad tam sublimem statum non sublevati nec vocati eo se temerarie intromittant. Nam neglecta hac cautela. ab ipso saneto auctore per decursum tractatus saepius insinuata, timendum est, « ne forte ex. ipsa. radiorum speculatione in graviorem incidas foveam tenebrarum » (Prolog. n. 4)».
Observamus tandem, quod quando in notis citantur loci verbis tom. I, Il, III, IV, V, seinper intelliguntur volumina editionis Operum Omnium S. Bonaventurae a PP. huius Collegii Ad Claras Aquas (1882-1002) curatae.
Deus Q. M. etium liuic tertiae. editioni benedictionem ue deneget, ex intimo corde. petimus.
In Collegio S. Bonuventurne, Ad Clarus Aquos Festo S. loannis Damascenl 1911.
IN BREVILOQUIUM PROLOGUS 4. Flecto genua. mea. ad. Patrem | Domini nostri lesu Christi, ez quo omnis paternitas 1n. caelo. et $n terra nominatur, ut del vobis secundum divitias gloriae suae virtulem, corroborari per spiritum eius 1n interiori homine, habitare Christum per. fidem in cordibus vestris; in carilate radica el fundati, ut. possitis comprehendere cum omnibus Sanctis, quae sit. (a-(itudo, longitudo, sublimitas et profundum; scire etiam supereminenlem scientiae carttalem. Christi, ut impleamini in omnem plenitudinem. Dei (4).
Magnus doctor gentium et praedicator veritatis, divino repletus Spiritu, tanquam vas electum el sánctificatum in hoc verbo aperit saerae Scripturac, quae theologia dicitur, or!um, progressum et statum: insinuans, ortum Seripturae attendi sceundum influcntiam beatissimac — Trinitatis, progressum. autem, secundum exigentiam humanae capacitatis, satum. vero sive fructum, seeundum superabundantiam superplenissimae felicitatis.
(f) Ephes 3. 14-19. Infcrius respicitur Act. 9, 15: Vas electionis est mihi iste etc.
8 - PROLOGUS.
3. Urtus namque non est per humanam invesligationem, sed per divinam revelationem, quae fluit a Patre luminum (4), ex quo omnis paternitas in. calo et in terra nominalur, a quo per Filium eius, lesum Christum, manat in nos Spiritus sanctus, et per Spirilum sanctum dividentem et distribuentem dona s;ngulis, sicut vult, datur fides, et per fidem habitat Christus 1n cordibus nostris. Maec est notitia lesu Christi, ex qua originaliter minat firmitas et. intelligentia. totius sacrae Seripturae. Unde et. impossibile est, quod aliquis in. ipsam ingrediatur agnoscendam, nisi prius Christi fidem habeat sibi infusam, tanquam totius Scripturae /ucernam. et ianuam et etiam. fundamentum. Est enim ipsa fides omnium supernaturalium illuminationum, quamdiu peregrinamur à. Domino (2), et fundamenium stabiliens et lucerna. dirigens et. ianua introduceus; secundum: cuius etiam uensuram necesse est mensurari sapientiam | nobis. divinitus datam, ne quis sapiat píus, quam oporlet. sapere, sed ad sobrietalem, et. unicuique sicut. Deus divisil. mensuram fidei (5). Mediante igitur hae (ide, datur nobis notitia sacrae Seripturae, secundum influentiam Trinitatis beatae, iuxta quod expresse iusinuat Apostolus in. prima parte. auctoritatis prius. inductae (1).
9. Progressus autem. sacrae. Scripturae non est couretatus. ad. leges. ratiocinationum, deflnitionum et (1) lac. 1, 17. Inferius respicitur 1. Cor. 12, 41: Ilaec autein omnia. operatur unus atque idem Spiritus. dividens singulis prout. vult; et ibid. v. 9. Alteri [datur] fides in eodem. Spiritu.
(2) Epist. Hl. Cor. à, 5.
(3) Rom. 12, 3, ubi vulgata. post sed. addit. sapere.
(4) De fidei pracrogativis, scil. altitudine, firmitate, speciositate praeclara traduntur. iu Collationibus in Heaxaem. coll. 8-41.
divisionum iuxta morem aliarum scientiarum ét non est coarctatus ad partem universitatis (1); sed potius, cum secundum lumen supernaturale procedat ad dandam liomini viatori notitiam rérum sufficientem, secundum quod expedit ad salutem, partim per plana verba, partim per mystica deseribit totius universi. continentiam quasi in. quadam summa, in quo attenditur: /atttudo; describit decursum, iu quo attenditur longitudo; describit excellentiam finaliter. salvandorum, in quo attenditur sublimitas; describit miseriam damnandorum, in quo profunditas consistit non solum ipsius universi, verum etiam divini iudicii. — Et sic describit totum universum, quantum expedit de ipso habere notitiam ad salutem, secundum ipsius Jatitudtnem, longitudinem,. altitudinem et profundum, habens etiam ipsa in suo progressu haec quatuor, secundum quod posterius (2) declarabitur; quia sic exigebat conditio capacitatis humanae, quae magna et multa nata est magnifice et multipliciter capere, tanquam speculum quoddam nobilissimum, in quo nata est deseribi non solum naturaliter, verum etiam supernaturaliter rerum universitas mundanarum; ut sic progressus sacrae Scripturae attendatur secundum exigentiam capacitatis humanae.
4. Slatus vero sive fructus sacrae scripturae non est quieumque, sed plenitudo. aeternae. felicitatis. Nam hacc est Seriptira, in qua verba sunt vilae aeternae (5), (1) Cfr. Aristot. I. Poster. c. 7. seqq. et VI. Metaph. text.
(2) In seqq. SS.
(3) Respicitur loan.?, 69: Domine...verba vitae aeternae habes, et ibid. 90, 31: Hlaec autem scripta sunt, ut credatis, quia lesus est Christus Filius Dei, et ut. credentes. vitam. habeatis in nomine cius.
10 | PROLOGUS.
quae ideo scripta est, nou solum ut credamus, verum eliam ut vitam possideumus aeternam, in qua quidein videblmus, amabimus, et universaliter nostra desideria implebuntur: quibus impletis, vere tune seiemus supereminentem scientige caritatem, et ita impleti erimus in omnem plunitudinem Dei. Ad quam quidem plenitudinem conatur nos divina introducere Seriptura, iuxta praedictae sententiae apostolicae veritatem. Hoc igitur (ine, hace intentione sacra Scriptura perserutanda est et docenda et etiam audienda.
3. Et ut ad istum fructum et terminum recto perveniamus progressu per viam recti itineris Scripturarum, inchoandum est ab exordio, hoc est, ut cum inera. fide ad. Patrem. (uminum accedamus, | flectendo geuua cordis nostri, ut ipse per Filium suum in Spiritu saneto det uobis veram notitiain lesu. Christi et eum notitia amorem eius, ut sie ipsum ecoguosceutes et amantes, et tanquam in fide solidati et 2n. car?tate radicali, possimus ipsius sacrae Scripturae noscere Ja-Utudineim, longitudinem, altitudinem et profundum, et per hane. notitiam perveuire ad plenissimam notitiam et excessivum amorem beatissimae Trinita'is (1), quo Sanetorum desideria tendunt, in quo est status et complemeutum omnis veri et boni. | 6. Huius Saerae Scripturae fine conceupito et intento, et principio credito simul et invocato, videndus est progressus quantum. ad. ipsius /aUtudinem, longiludinem, sublimitatem et profundum, secundum viam et ordinem. apostoliei doetmenti.
(1!) Vide Quaest. de scientia Christi, q. 7. in flne corp. De fine Scriptuvae efr. Collationes in llexaém. coll. 44. n. 7. seqq.
PROLOGUS.. | LE Consistit autem ipsius latitudo in multitudine suarum partium, /ongitudo vero in descriptione temporum et aetatum, altitudo In. descriptione ' hierarchiarum gradatim ordinatarum, profunditas in multitudine mvsticorum sensuum et intelligehtiarum.
S 4. De latitudine sacrae Scripturae.
4. Si igitur velimus Jatitudinem sacrae Scripturae speculari, prima fronte occurrit nobis Scriptura secanda in duo testamenta, scilicet in vetus et novum. — Vetus autem occurrit cum multitudine librorum. Habet enim libros 4Jegales, historiales, soptentiales, et prophelales, ita quod primt sunt quinque, secundi decem, /ertài quinque et quarti sunt. sex, ac per hoc in universo viginti sex (1). — Novum testamen- (!) Quinque libri legales sunt: Genesis, Exodus. Leviticus, Numeri, Deuteronomium; decem Aistorinles sunt: losue, Indicum libr! quatuor Regum, libri Paralipomenon duo, libri Esdrae tres, libri Tobiae, ludith, Esther, lob et libri Machabaeorum duo; quinque sapientiales: Parabolne, Ecclesiastes, Cantica, liber Saplentiae et Ecclesiasticus; sex prophetnles: solas, leremias, Ezechiel. Daniel, liber Psalmorum et libri duodecim Prophetarum minorum (ita exhibentur libri veteris testomenii in. Centl-: loq. p. IIl. sect. 32, quod opusculum hucusque. communiter licet falso, S. Bonaventurae adiudicabatur) Cfr. tomen. Conc. Trident. sess. 4, ubi recensetur tantum liber Esdrae primus et secundus (non (res), additur liber Ruth et dicitur Ieremias cum Baruch. — Ex prologo Hieron. in 1|. Reg. colligitur, librum Ruth consideratum fuisse ut partem libri Iudicum, « quia in diebus Iudicum facta eius narratur historia »; mirum igitur non erit, quod ipse in praenotota enumeratione librorum veteris testamenti speciallter non nominetur. Quod attinet. ad. Baruch, constat. ex scriptis Seraphicl Doctoris, verba Prophcetac. saepe tum similiter habet libros his correspondentes secundum quadruplicem formam. Nam /egalibus correspondent libri evangelici, Aistorialibus, Actus apostolici, sapientialibus, Epistolae Apostolorum et maxime Pauli, prophetalibus correspondet liber Apocalypsis; ul sic mira sit conformitas inter vetus et novum testamentum, non solum in continentia sensuum, verum etiam in quadriformitate partium. — n cuius figuram ei consignationem. vidit Ezecliie] (4) rotas quatuor faeierum et rotam in medio rotae, quia vetus est in novo, et e converso; et in libris legalibus et evaugelicis est facies Jeonts propter excellentiam auetoritatis; in. historialibus est facies bovis propter exempla virtutis; in sapientialibus, est facies hominis propter prudentiam sagacem: in libris prophetalibus est (acies aquilae propter intelligentiam perspicacem.
9. lecte autem sacra. Scriptura dividitur in. vetus et novum testamentum, et non iu tlieoricain. et praeticam, sieut. philosophia (2): «quia, cum Scriptura fuudetur proprie super cognitionem fidei, quae virtus est et fundamentum morum et. iustitiae et totius rectae vitae, non potest in ea sequestrari notitia rerum. siye saepius esse ab ipso allegata. Demum respectu ferta libri Esdrae subiungimus quod ipse [et quartus]. communiter in fine ed. Vulgatae. exibetur. — Notum est, post Trident. Concilium nunc in scholis volgo numerari 46 (vel 45, si Threni uniuntur cum leremiu) librà veteris T. et 27 novi T.
(1!) Cap. f, 15. seq. De quatuor. faciebus, scil. leonis etc., ibid. v. 10. Cfr. Hieron. in liunc loc. et Gregor, f. Homil. in Ezech. homil. 6. n. 12.
(2) Cfr. Aristot, M. Metaph. text. 3. (I. brevior, c. 1.) et H. Ethic. c. 1. seq. — De fide vide HI. Sent. d. 23. a. 1. q. If. in corp.
credendorum a notitia morum. Secus autem est de philosophia, quae non tantum de veritate morum, verum etiam agit de vero nuda speculatione considerato. Quoniam igitur Scriptura sacra est notitia movens ad bonum et révocans a malo; et hoc est. per timorem et amorein: ideo dividitur in duo testamenta, quorum « brevis differentia est timor et amor (1) ».
5. Et quia quadrupliciter potest quis moveri ad bonum et revocari a malo, scilicet per praecepta potentissimae maiestatis, vel per documenta sapientissimae veritatis, vel per exemp/ía et beneficta innocentissimae bonitatis, vel ex Ais omnibus in unum collectis; ideo tam in novo quam in veteri testamento sunt quadriforiniter traditi libri continentes sacram Scripturam secundum correspondentiam ad quatuor praemissa. Nam libri Jegales movent per praecepta maiestatis omhnipotentissimae; A:s(ortales, per exempla bonitatis innocentissimae; saptentiales, per documenta. veritatis providentissiinae; prophetales movent ex omnium pracdictorum aggregatione, sicut manifeste in eis apparct. Unde ipsi sunt quasi rememorativi totius legalis sapientiae et doctrinae.
4. Est igitur Scriptura sacra similis latissimo fluvio, qui ex coneursu. multarum aquarum aggregatur magis 1c magis, secundum quod longius decurrit. Nam eum primo in Scriptura essent libri /egales, postea -supervenit aqua. sapientiae Atstorialtum librorum, tertio vero superadvenit doctrina sapientissimi Salomo-5is, post haec etiam doctrina sanctorum Prophetarum et tandem doctrina evange/icd revelata est, per os (!) Ut. dicit August...contra. Adlmant. c. 17. n. 2. Cfr. tom. Ill. pag. 884, nota 2.
144 PROLOGUS. i carnis Christi prolata, per Evangelistas conscripta, per sanctos Apostolus divulgata; additis etiam documentis, quae Spiritus sanctus, super eos veniens, docuit nos per eos: ut sic, omnem veritatein per. Spiritum sanctum iuxta divinum promissum edocti (4), omnis veritatis salutaris: doctrinam Ecclesiae Christi darent et sacram Scripturam consummando — veritatis. notitiam dilatarent.
S 9. De longitudine sacrae Scripturae.
1, Habet etiam haec Scrip;ura saera /ongttudinein, quae consistit in. deseriptione tam 4emporum «quam aetatum, a principio scilicet mundi usque ad. dieui iudicii. Describit autem per tria lempora mundum decur-.— rere, scilieet per. tempus legis naturae, legis scriptae el legis gra/iae, at in. his tribus teinporibus septem tisünguit ae/ates. Quarum prima est ab Adam usque ad Noe, secunda a Noe usque ad Abraham, tertia ab Abraham usque ad David, quarta a David usque ad transmigrationem Babylonis, quinta a. transinigratione usque ad Christum, sexta a Christo usque ad flnem mundi, septima decurrit eum sexta, quae incipit au quiete Christi in sepulero, usque ad resurrectionem universalem, quando incipiet resurrectionis octava (2).
(!) loan. 16, 13. — De duodecim mysteriis Scripturae Christum signillcantibus cfr. Collationes in llexaém. coll. 14. n. 12. seqq.
(2) August, IV. de Gen. ad lit. c. 11. n. 21, ud solvendam quaestionem: quare Deus in die septimo. requievit ab operibus suis, adducit. etiam quietem Christi in. sepulchro: Ipse quippe die Sabbati requievit in sepulcro etc. Idem, Epist. 55. (alias 119.) c. 13. n. 23, docet, oclavo nuniero siguiflcari re- — Et sic Seriptura est longissima, quia In tractando ineipit a mundi et temporis exordio in principio Genesis, et pervenit usque ad finem mundi et teinporis, scilicet in fine Apocalypsis.
9, Recte autem universum tempus, «quod decurrit secundum triplicem legem, scilicet inditam interius, dati exterius et. desuper infusam, decurrit per septem aetates et consummatur in. fine sextae; ut sic mundi decursus respondeat exordio, et maiorts mundi decursus correspondeat decursui vitae »noris mundi, scilicet hominis, propter quem factus est (1). Nam prima aetas mundi, in qua faceta est ipsius mundi formatio, easus daemonum et. confirmatio Angelorum, recte respondet primae diei, in qua /facía est lux et distincta est a. tenebris (2). — Secunda, in qua per surrectionem, ideoque nunc diem dominicum celebrari: « Erat antea requies mortuorum; resurrectio autem. nullius. erat...ut postquam faeta. est talis resurrectio in corpore Domini, ut praeiret in capite Ecclesiae quod corpus Ecclesiope speraret in flne, lam etiam dies dominicus, id est oclatus, qui est. primus, iuciperet celebrar! ». Cfr. Ifexaóm.. serm.!6; tom. llf. pag. 33, nota. 12. et tom. IV. pag. 854, nota 10, ubi loci August. de sex aetatibus mundi allegati sunt, inter quos excellit i. de Gen. contra Manich. c. 93. n. 35. seqq., utpote in quo dantur duae subnexae expositiones.
(1) Aristot, t4. Phys. text. 24. (c. 2.: Utlmur tamquam propter nos omnibus, quae eunt; sumus enim. quodam modo et nos finis. Cfr. 1l. Sent. d. 15. a. 9. q. 4.
(2) Ger. 4, 3. seqq. Ibid. vv. seqq. narratur creatio et distinctio primorum dierum usque ad sextum. — De mundi formatione, casu daemonum etc. cfr. Il. Sent. d. 2. p. I. a. 2. q. 3; d. 3. p. Il. a. 1. q. 4. seq. et d. 12 a. 1. et 9. — De arca et diluvio Gen. 7. 1. «4. — De Abreham cfr. Gen. 12, 4. seqq. — De David vide ll. Reg. c. 1. seqq. — De transmti.
arcam et diluvium et salvati sunt boni et deleti mali, respoudet secundae. diei, in qua per firinamentum facta est distinctio aquarum ab aquis. — Tertia in. qua. voeatus est. Abrahain, et inelioata synagoga, quae fructificare et generare debebat prolem ad Dei cultum, correspoudet diei tertiae, iu qua apparuit ferra et protulit. herbam virentem. — Quarta, in. qua. viguit regnum et sacerdotium, quia David rex ampliavit cultum divinum, respondet diei quartae, in qua faeta est formatio /uminarium et stellarum. — Quinta, iu qua transmigrantes inter populus multos versati sunt et tribulati, respondet diei quintae, in qua facta est formatio piscium ex aquis. — Sexta aetas, in. qua natus est Christus in hominis effigie, qui est vere imago Dei, respondet sextae diei, in qua formatus est Aomo pri-$us. — Septima, quae est quies. animarum ion. habeus finem, respondet septimae diei, in «ua. requievit Deus ab omni opere, quod. patrarat (1).
5. Et sie. distinguuntur hae septem aetates propter insignia faeta, quae fuerunt in earum exordiis, ratione quorum respondent. diebus formationis mundi. Vocatur autem prima aetas s$nfantia, quia, sicut infantia tota oblivione deletur, sic illa prima aetas. per diluvium est consumta (2). — Secunda, pueritia; sieut gratione cfr. IV. teg. 17-25. et Tob. 14, 1. seqq. — De Christo nato vide Luc. 2. t. seqq.; Coloss.!, 15. de ipso dicitur: Qui est imago Dei invisibilis, primogenitus omnis creaturae. — De disinctione temporum multa habentur in Collationibus in llexaém. coll. 16. per totam.
(2) Gen. 7, 21. seqq. — August, lI. de Gen. contra Manich. c. 23, n. 35: Quasi vespera huius diei flt diluvium, quía et iufantia nostra tamquam oblivionis diluvio deletur. — De enim in pueritia loqui incipimus, sic in secunda aetate facta est distinctio linguarum. — Tertia dicitur ado/escentia, quia, sieut. vis generativa incipit tunc in actum suum exire, sie tunc vocatus. est. Abraham, et data est ei cireumcisio, et faeta. est. promissio de semine. — Quarta dieitur 2uventus, quia, sient. in. iuventute floret hominis aetas, sic quarta aetate. sub. regibus floruit synagoga. — Quinta, senectus, quia sicut. in senectute vires minuuntur, et decidit pulcritudo, sic et in transmigratione faetum est de Iudaeorum sacerdotio. — Sexta aetas dicitur sentium, quia, sicut illa est, quae copulatur. cum. morte, habens tamen. magnam lucem sapientiae; sic. sexta aetas. mundi terminatur cum die iudicii, et in ea viget sapientia per.doetrinam Christi.
4. Sie igitur totus iste mundus ordinatissimo de cursu a Seriptura deseribitur procedere a principio usque ad finem, ad modum euiusdam pileherrimi earminis ordinati, ubl potest. quis. speeulari secundum decursum temporis vartetatem, mulltplicitatem et aequitatem, ordinem, rectiludinem et pulcritudinem multorum divinorum iudiciorum, procedentium a sapientia Dei gubernante mundum (1). Unde sicut nullus potest videre puleritudinem carminis, nisi aspeetus eitis feratur super totum versum; sie nullus videt pulcritudinem ordinis et regiminis universi, nisi eam totam speculetur. Et quia nullus homo tam longacvus est, quod totam possit videre oculis carnis suae, nec fudistinctione linguarum in. turris Babel aedificatione vide Gen, 41, 6. seqq. Ibid. 12, 4. seqq. et 17, 4. seqq. de Abraham et circumcisione.
tura potest per se praevidere; providit nobis Spiritus sanctus librum Scripturae sacrae, euius longitudo eommetitur se decursui regiminis universi.
S 3. De sublimitate sacrae. Scripturae.
1. Habet nihilominus sacra Seriptura in suo processu sublimitatem, quae. consistit in descriptione hierarchiarum gradatim ordinatarum, quae sunt hierarchia ecclestastica, angelica et divina, seu subcaelestis, caelestis et supercaelestis (1); ita quod primam describit patenter, secundam aliquantulum magis | occulte et Zertiam adhuc magis occulte. Ex deseriptione ecclesiasticae lhierarehiae est alta; ex descriptione angeli cae altior; ex «descriptione divinae altissima, ita ut possimus dicere illud Prophetae (2): Mirabilis facta est scientia. lua ex me; confortata est, el non. potero ad. eain.
9. Et hoe quidem satis recte. Nam cum res habeaut esse in materia, habeant esse iu anima per notiam acquisitam, habeant etiam esse in ea per gratiam, habeant esse in ea per gloriam et habeant esse in arie aeterna; philosophia quidem agit de rebus, ut sunt in »a(ura, seu in anima secundum notitiam maluraliter insitam, vel etiam acquisitam; sed theologia, tanquam scientia supra fidem fundata et per Spiritui sanctum revelata, agit et de eis quae spectant ad (^) Vide Il. Sent. d. 9. Praenotata.
(2) Psalm. 138, 6. — De diverso esse rerum cfr. 1. Sent. d. 36. a. 2. q. 2. in corp. et Il. Sent. d. 3. p. I. a. 2. q. 4. fundam. 6, ubi in nota adiecta loci August. hac de re allegantur, et infra p. Ill. c. 12. n. &. 5; ltinerar. ments in. Deum, PROLOGUS. mE 19 gratiam et gloriam et etiam ad Sapientiam aeternam. Unde ipsa, substernens sibi philosophicam cognitionem et assumens de naturis rerum, quantum sibi opus est ad fabricandum speculum, per quod fiat repraesentatio divinorum; quasi scalam erigit, quae In sui infimo tangit terram, sed in suo cacumine tangit caelum (1); et hoc totum per illum unum hierarcham, lesum Christum, qui non tantum ratione naturae humanae assumtae est hierarcha in ecc/estasitca hierarchia, verum etiam in angelica, et media persona in illa supercaelests hierarchia beatissimae Trinitatis; ita quod per ipsum a summo capite Deo descendit unctionis gratia non solum $n barbam, verum etiam tn oram vestimenti (2), quia non tantum in lerusalem supernam, verum etiam usque ' in Ecclesiam militantem.
9. Est enim pulcritudo magna in machina mundana, sed longe maior in Ecclesia pulcritudine sanctorum eharismatum adornata, maxima autem in lerusalem superna, supermaxima autem jin illa Trinitate summa ct beatissima. Ideo ipsa Scriptura non tantum habet altissimam materiam, per quam delectat et per quam in altum levat intelligentiam mentis, verum etiam ipsa est venustissima et miro quodam modo intelle- -etum nostrum delectat (5), et sic magis ac magis de- (1) Gen. 28, 19: Viditque [lacob] in somnis scalam stantem super terram et cacumen illius tangens caelum.
(8) Psalm. 132, 9. Vulgate post barbam addit Aaron, et eius post vestimenti. — De influentia Christi in homines et Angelos vide Ill. Sent. d. 13. a. 2. q. 4-3.
(3) August., Enarrat. in Ps. 32. enerrat. 3. n. 25: Spectemus pulcra et a Pulcro spectemur. Spectemus nos mente ea quae dicuntur in sensibus divinarum Scripturarum, et gaudeamus tali spectaculo.
lectando assuefacit ad divinorum spectaculorum contuitus et anagogias.
S 4. De profunditate sacrae Scripturae.
1. Habet postremo ipsa Seriptura profunditatem, quae consistit in. multiplieitate mystiearum | intelligeutiarum. Nam praeter. &4eraleién sensum. habet. in. diversis locis expoui tripliciter, seilicet allegorice, moraliter et anagogice. Est. autem allegoria, quando, per unum factum indicatur aliud factum, secundum quod credendum est. Tropologia sive moralitas est, quando per id quod factum est, datur intelligi aliud, quod. faciendum est. Anagog:a, «quasi sursum ductio, est, quando datur. intelligi illud. quod. desiderandum — est, scilicet aeterna felicitas Beatorum (4).
3. Recte autem hie triplex sensus debet esse in Scriptura praeter intelligentiam — dUeralem: quia sie competit ipsius Scripturae subiecto, ipsius auditor? seu discipulo, ipsius origin?, ipsius etiam fini.