References to other works and other authors should cause no particular difficulty. Every effort has been made to make the footnotes which explain these as accurate and as ciear as possible. In this connection, the use of the words “p. so-and-so of the edition used” means, of course, the edition used by me for verification.
A few words with regard to certain characteristics of the three editions I have been able to consuit may be worth while. All diphthongs are liga- Prefatory Remarks.
tured in B, M, and S. A tilde placed over a vowel denotes the omission of an n or m in B, M, and S. Initial u is written v and interior v is written u in M. The enclitic -que is frequently written q; in B and M, less frequently in S. The words et, qui, quia, and quod, are written in the usual abbreviated forms in B and M. This may account for the omission of these words occasionally in one edition or another. Two words are joined together in B as if they were considered as one word: revera, adhoc, econtra, siqua, nosipsos, each of which occurs two or more times. Some spellings peculiar to the time are author, authoritas, etc. (B and M), autor, autoritas, etc. (S); imo (B, M, and S); quatuor (B, M, and S); charitas, charis simi (B, M, and S); caussa (S); fcemina (B, M, and S); cceteri (B, M, and S); prcelii (B, M, and S); fcelicitas (M); and poenitere (B, M, and S). Although this orthography has been changed to conform with modern usage, nothing has been done in the way of conforming the syntax.
In this connection, there are several peculiarities of syntax that are worth mentioning. The extension of quod to verba declarandi et sentiendi to express object sentences, which is unusual in classica! Latin,1 is found quite frequently in Victoria’s text, e. g., videtur quod, etc., and notandum quod, etc. This quod is usually repeated, when a subordinate clause intervenes between it and the rest of its clause. For instance, putant quod, si ponamus ignorantiam invincibilem de baptismo aut fide Christi, quod statim consequitur quod possit aliquis salvari sine baptismo aut fide Christi, p. 250, § 9; videtur sequi quod, si cessarent omnes isti tituli,...quod cessaret tota illa peregrinatio et commercium, p. 268, § 18; videtur quod, si unus velit componere et dividere vel compensare pro parte, quod alter tenetur recipere condicionem, p. 284, § 28; Non enim est intellegendum quod, si Galli exciderint unum pagum aut ignobile oppidum Hispaniae, quod liceat Hispanis (1 etiam si possint ) praedari totam Galliam, sed pro modo et qualitate iniuriae arbitrio boni viri, p. 294, § 51; Et intolerabile esset quod, si Galli agerent praedas in pecora Hispanorum vel incenderent pagum unum, quod liceret occupare totum Regnum Francorum, p. 295, § 56. In many instances, M and later editions omit one quod or the other, perhaps unintentionally, because the abbreviation of quod could very easily be overlooked.
This sort of repetition is natural and is to be expected in lectures or any form of oral discourse, where subordinate clauses are apt to intervene. Consequently, other words are similarly repeated. For example, ergo in the following: Cum ergo omnes illi sint non solum in peccatis, sed extra statum salutis, ergo ad Christianos spectat corrigere et dirigere eos, p. 262, §9; Si ergo hoc ita expedit, ergo spectat ad auctoritatem et potestatem summi Pontificis, p. 262, § 10; Si ergo secundum leges humanas non licet in causa dubia spoliare legitimum possessorem, ergo merito potest obici principibus, “ Patere legem, quam ipse tuleris; quod enim quisque iuris in alios statuit, ipse eodem iure uti debet,” p. 284, § 28. An in the following: Dubitari merito potest an, si plures huiusmodi Respublicae aut principes habeant unum com- ^ee Gildersleeve and Lodge, Latin Grammar (New York, D. C. Heath & Co., 1894), § 521;, Prefatory Reviarks.
munem dominum aut principem, an possint per se inferre bellum sine auctori¬ tate superioris principis, p. 2 77, § 8; An, parta iam victoria et ubi periculum non est ab hostibus, an liceat interjicere omnes, qui contra arma tulerunt, p. 291, § 45. Vtrum in the following: Vtrum qui ex ignorantia secutus est bellum iniustum, si postea constiterit ei de iniustitia belli, utrum teneatur restituere, sive loquamur de principe sive de subdito, p. 286, § 33. Quin 1 in the follow¬ ing: Sed nullus negat quin incestuosus et raptor et deferens arma Saracenis et non solvens vectigalia — quin maneat verus dominus bonorum suorum in foro conscientiae, p. 228, § 14. Quin instead of ut in the following: Vnde non videtur iniquam ut, si oppidum nihil cavendo dedatur, quin mandato principis aut iudicis aliqui, qui fuerunt notiores, occidantur, p. 293, § 49.
Another striking peculiarity is found in the use of correlatives. Ita quod, for example, is found where ita ut would be expected: Haereticus ipso facto perdit dominium bonorum suorum, ita quod in foro conscientiae cadit a dominio, p. 226, § 9; Barbari non ad primum nuntium fidei Christianae tenetur credere, ita quod peccent mortaliter non credentes solum per hoc, etc., p. 250, § 10; Si cessarent omnes isti tituli, ita quod barbari nullam rationem iusti belli darent nec vellent habere Hispanos principes, etc., p. 268, § 18; Bona fide gerunt bellum, ita, inquam, bona fide, quod excusantur ab omni culpa, P- 297, § 59. Talis quod, where talis qualis or talis ut would be expected: Quando bellum est talis condicionis quod licet spoliare indifferenter omnes hostes et occupare omnia bona illorum, etiam licet ducere in captivitatem omnes iFor the use of quin after negative verbs of Saying and Thinking, see Gildersleeve and Lodge, \ Prefatory Remarks.
TEXTS USED TO VERIFY PASSAGES IN AUTHORS REFERRED TO BY VICTORIA.
[The word colophon in brackets means that the Information given is derived chiefly from the colophon.]
Ambrose, St. Opera. Pars Prima. (Rec. Carolus Schenkl). Vienna, Tempsky, 1897. (Corp. Script. Eccles. Lat.)
Antoninus, St. Summa Theologica, in Quattuor Partes Distributa. Pars Secunda. Verona, Augus¬ tinus Carattonius, 1740.
Aristotle. Ethica Nicomachea. (Ed.3 Susemihl-Apelt). Lipsix, Teubner, 1912.
-. Politica. (Ed. Susemihl-Immisch). Lipsix, Teubner, 1909.
Augustine, St. De Civitate Dei Libri XXII. (Rec. et comm. erit, instr. Emanuel Hoffman). Vienna, Tempsky, Vol. I, 1898, Vol. II, 1900. (Corp. Script. Eccles. Lat.)
-. De Diversis Quaestionibus LXXXIII Liber Unus. In Patrologix Cursus Completus (ed.
Migne), Tomus XL. Paris, Migne, 1845, pp. 11-100.
-. Epistulx. (Rec. et comm. erit, instr. AI Goldbacher). Vienna, Tempsky, Pars III, 1904, Pars IV, 1911. (Corp. Script. Eccles. Lat.)
-. Contra Faustum Manicbxum Libri XXIII. In Patrologix Cursus Completus (ed. Migne), Tomus XLII. Paris, Migne, 1845, pp. 207-518.
-. Contra Litteras Petiliani Libri Tres. (Rec. M. Petschenig). Vienna, Tempsky, 1909.
(Corp. Script. Eccles. Lat.)
-. Quaestionum in Heptateuchum Libri VII. (Rec. Ios. Zycha). Vienna, Tempsky, 1895.
(Corp. Script. Eccles. Lat.)
-. Contra Secundinum Liber. (Rec. Iosephus Zycha). Vienna, Tempsky, 1892. (Corp.
Script. Eccles. Lat.)
Baptista Trovamala de Salis or de Rosellis. Summa casuum conscientix utilissima per venerandum patrem fratrem Baptistam de Salis...noviter compilata, qux Baptistiniana nuncupatur...expletum est in Nuremberg imperiali civitate partis Germanix per Antonium Koberger inibi concivem, 1488. [Colophon.]
Bartolus. Omnium luris Interpretum Antesignani Commentaria...Tomus Sextus...Venetiis, Biblia Sacra, juxta Vulgatx exemplaria et correctioria Romana denuo edidit...Aloisius Claudius Fillion. Parisiis, Letouzey et Ane, 1887.
Cajetan, Cardinal. Look under Thomas Aquinas, St.
Carletus, Angelus, of Chiavasso. Summa Angelica de casibus conscientix per venerabilem fratrem Angelum de Clavasio compilata...maxima cum diligentia revisa, et fideli studio emendata...Nurenberge impressa per Anthonium Koberger inibi concivem. Aug. 28, 1488. [Colophon.]
Cicero. De Officiis. (Ed. Miller.) Macmillian, 1913. (Loeb Classical Library.)
Constance, Council of. Acta et decreta generalis concilii Constant, diligenter elaborata et impressa in imperiali oppido Hagenow per industrium Henricum Gran inibi incolam. Expensis providi viri Johannis Rynman. April 11, 1500. [Colophon.]
Corpus Iuris Canonici. (Ed.2 Richter-Friedberg). Lipsix, Tauschnitz, Vol. I, 1879, Vol. II, 1881.
Corpus Iuris Civilis. Vol. I. (Ed.10 Krueger-Mommsen). Berolini, apud Weidmannos, 1905.
Duns Scotus, Ioannes. Opus praeclarissimum in quartum sententiarum...castigatum per venera¬ bilem Thomam Panchet anglicum...Impressione, ductu et impensis Anthonii Koburger Nurenberge fideliter exaratum. May 19, 1481. [Colophon.]
Eymerici, Nicolaus. Directorium Inquisitorum F. Nicolai Eymerici Ordinis Prxdicatorum. Cum commentariis Francisci Peniae...iterum emendatum, auctum et...locupletatum. Venetiis, Apud Marcum Antonium Zalterium, 1595.
de Gerson, Jean Charlier. Opera omnia,...in V tomos distributa;...Quibus accessere...Petri de Alliaco,...ac insuper Jacobi Almaini...Tractatus, partim editi partim inediti;...Opera et studio M. Lud. Ellies du Pin,...Antwerpix, Sumptibus Societatis, Hesiod. Carmina. (Recensuit Aloisius Rzach). Ed. altera. Accedit certamen quod dicitur Homeri et Hesiodi. Lipsix, Teubner, 1908.
Horace. Epistulae. In Carmina. (Ed. Vollmer). Lipsix, Teubner, 1912.
Hugo de S. Victore. Opera. (Ed. Thomas Garzon de Bagnacaballo). Moguntiae, pub. by Antonius Hierat, printed by Ioannes Volmar, 1617, 3 vols.
Prefatory Remarks.
Netter, Thomas, of Walden. Thomae Waldensis Anglici Carmelitae, Theologi Praestantissimi, Doctrinale Antiquitatum Fidei Ecclesiae Catholicae...nunc Reverendissimi P. Ioan. Baptistae Rubei, Ravennatis,...nutu et favore excusum...Tomus Primus. Venetiis, Apud Iordanum Zilettum, 1571.
Sallust. De Catilinae Coniuratione. (Ed.4 R. Dietsch). Lipsiae, Teubner, 1874.
Sylvester. Summa Sylvestrina, quae Summa Summarum merito nuncupatur. (Ed. Petrus Vendramenus). Venetiis, apud Hieronymum et Nicolaum Polum, 1601.
de’Tedeschi, Nicolo. Nicolai Tudeschii Catinensis Siculi, Panormi Archiepiscopi, vulgo Abbatis Panormitani, Commentaria Primae Partis in Secundum Librum Decretalium...Tomus Tertius, and in Quartum et Quintum Librum Decretalium...Tomus Septimus. Venetiis 1588, Apud Iuntas.
Terence. Eunuchus. In Opera. Vol. I. (Ed. R. Klotz). Leipzig, Schwickert, 1838.
Tertullian. De corona. In Patrologiae Cursus Completus (ed. Migne), Tomus II. Paris, Migne, Thomas Aquinas, St. Opera omnia, iussu impensaque Leonis XIII P. M. edita. Summa Theologiae...Romae, ex Typographia Polyglotta, S. C. de Propaganda Fide, vols. V-XII (1889-1906). This also contains the Commentaries of Cardinal Cajetan.
-. Summa contra Gentiles, seu de Veritate Catholicae Fidei. Ed. nova et emendata. Augustae Taurinorum, ex Typographia Pontificia et Archiepiscopali, Eq. Petri Marietti, 1886.
-. Opera omnia. (Ed. Frette.) Parisiis, apud L. Vives, 1871-1880, 34 vols.
Trionfi, Agostino, of Ancona. Summa de Ecclesiastica potestate edita a fratre Augustino de Ancona...Impressa Venetiis arte et ingenio Joannis Leoviler de Hallis. Impensis Octauiani scoti Modoetienum. Sept. 19, 1487. [Colophon.]
Vergil. Aneidos Libri I-VI. (Apparatu critico in artius contracto iterum recensuit Otto Ribbeck). Lipsiae, B. G. Teubner, 1895.
de Victoria, Franciscus. REVERENDI | Patris F. Fracisci Victoriae or|di. Praed. sacrae Theologiae professoris eximij atq; | in Salmaticensi Academia quondam Chatedrae | primarix moderatoris prxlectorisq; incoparabi|lis Relectiones vndecim. Per R. P. prxsentatum | F. Alfonsum Munoz eiusde ordi. a prodigiosis inlnumerabilibusq; vitijs, quibus Boyeri, hoc est pri|ma xditio, plena erat summa cura repurga|tx, atq; ad germana exemplaria in|tegritati ac sinceritati na|tiux restitutx. | Quarum seriem versa pagella indicabit. | ( Vignette ) | SALMANTICZE, | Apud Ioannem a Canoua. | M. D. LXV. | CVM PRIVILEGIO.
Wycliffe, John. Tractatus de Civili Dominio Liber Primus. (Now first edited from the unique manuscript at Vienna by Reginald L. Poole, M. A.). London, published for the Wyclif Society by Triibner & Co., 1885.
SIGNS AND ABBREVIATIONS.
Arg. = Argumentum, etc. can. = canon, etc. cap. = caput, etc.
Coroll. = Corollarium, etc.
fin. = finalis, etc.
gloss. = glossa, glossator, etc.
I = Ingolstadt edition.
h. e. = hoc est.
lib. = liber, etc.
Prob. = Probatio, probatur, etc. Prop. = Propositio, etc.
Resp. = Responsum, Responsio, etc.
Note. — The black figures in the inside margin of pages 217-297 indicate the corresponding pages of the Photographic Reproduction included in this edition. The pages of the Photographic Reproduction corresponding to pages 209-216 are unnumbered in the original.
Carmen In Lavdem Operis Ad Lectorem Incerto Avctore.
Continet exiguus liber hic quam plurima, lector, Leges, Pontifices theologosque sacros.
Alivd Carmen Extemporanevm Materiam Vtrivsqve Tomi Qvam Brevissime Comprehendens.
Quid veneranda queat docet hic Ecclesia mater Pontificesque liber; Patrum quae rite potestas Concilio in magno; simul et civilia iura Et quae sint belli (neque enim Mars legibus orbus); Legitimumque torum atque hominum connubia tractat.
Haec Francisce tui Victoria prima laboris Est pars et tanti stat adhuc quoque gratia facti.
Quis pietatis amor, quam sit pulcherrima virtus Abstinuisse bonis et legem ponere luxus, Quanta sed impietas, humano sanguine dextram Polluere et vitam, quae nec reparabilis auro Nec precibus, amissa semel, pretiove benigno, Eripere! Heu, silicem gerat is sub pectore duram, In sua qui diro grassatur viscera ferro.
Nec pretio pia praebendas Ecclesia vendit, Sed gratis bene dat meritis animosque repellit Degeneres, nec stet magicis res artibus ulla, Artibus ex uno revocatis carcere abyssi.
His quoque, cum verum ventum est rationis ad usum, Quid fieri deceat, supremo in limine libri Edocet aeterna dignus Victoria vita.
Nec tua pertenuis tam magni gratia facti, Et tenebris turpique situ qui promis edere Tanti scripta viri, quod, si Deus adnuet ausis, Aeternum vives, post funera debita vives, Et Deus exemptam caelo de corpore mentem Inferet aethereo divosque videberis inter; Macte modo meritis nec duro parce labori.
Note. — The above is a revised text of two laudatory poems which Simon reproduces after the Preface of the edition of 1696. They probably appeared in the Ingolstadt edition (1580), which Simon professes to reproduce. The first also appears in the edition of Mufioz (1565) and it may be that Munoz was its author.
QVIDAM EX INGOLSTADIANIS SS. THEOLOGIAE DOCTORIBVS CHRISTIANO LECTORI SALVTEM.1 Francisci Victoriae, theologi patrum memoria in florentissima Salmanticensium Academia longe doctissimi, Relectiones has tredecim, Christiane lector, cum hic Ingolstadii recudendae essent, corrigendas suscepi virorum doctorum suasu, qui tanti viri studio propter eius famae celebritatem vehementer incendebantur. In hoc autem negotio, quod mihi datum est, pauca haec esse video, quorum rationem tibi constare operae pretium sit: quantum operae et laboris in editione corrigenda et adornanda posuerim; qualis quantusque vir hic fuerit, qui harum Relectionum auctor est; quantum utilitatis et commodi harum Relectionum lectio allatura sit hominibus etiam Germanis, qui a gymnico illo et scholastico disputandi genere videntur nonnihil alieni.
Quantum autem laboris sit a nobis in hoc negotio susceptum, credere vix, lector, poteris, nisi vel hanc editionem nostram cum Lugdunensi et Salmanticensi studiose conferas vel qualis utraque harum fuerit, nobis referentibus, ratione aliqua cognoscas. Vsus enim eram primo sola Lug¬ dunensi ad bonam prioris tomi partem repurgandam, ex qua folia quinque prima typographus excudendo iam absolverat, quando praeter spem opi¬ nionemque meam Salmantinae editionis exemplum (non enim putabam in his locis exstare), quod multo emendatius videbatur, hoc modo sum nactus. Cum Reverendus Pater Gregonus Rosephius Augustanus Ecclesiastes huc ad nos excurrisset, laboremque molestissimum, quem in exemplari Lugdunensi corrigendo (videbar siquidem Augiae stabulum purgare) suscipiebam, locosque aliquot omnino depravatos a me indicatos cognovisset, effecit gratia et intercessione sua, uti vir generosus Dominus Marcus Fuggerus, pro eo quo tenetur publici commodi desiderio, ex celeberrima illa familiae suae bibliotheca Salmantinum exemplar nobis utendum daret. Quam autem mendosum et corruptum Lugdunense fuerit exemplar, ex Epistula Fratris Alphonsi Mugnosii ad Lectorem, quam in initio Salmantini exempli posuit, malo quam ex me, lector, intellegas. Cuius Epistulae, quia laudes auctoris etiam in ea continentur et discipuli eius doctissimi aliquot nominatim recensentur, partem aliquam huic interserere visum est.
“Cum Salmanticae agerem, auxiliaremque nauarem operam fratri Dominico Soto in emaculanda impressione quarti Sententiarum, qui tunc excudebatur (Candide Lector), libellus quidam prodiit speciosissimo titulo, innumerabiles portentosasque mendas, deliramenta pudenda, atque contumeliosa autori tum etiam toti theologorum scholae continens. Stupori erat in tantillo libelli corpusculo tam incredibilem vitiorum congestam intueri colluuiem, pudori atque dolori quod vise¬ batur tantum licere nebulonibus in eximias clarissimorum virorum lucubrationes iThis is a revised text of the Preface of the edition of 1696. It is given here as a matter of historical interest, although not essential for this publication.
Ad Lectorem.
idque impune. Titulus libri is erat ‘Relectiones R. P. Fratris Francisci Victoriae ordinis praedicatorum Sacrae Theologiae in Salmanticensi academia quondam pri¬ marii professoris.’ Vides inscriptionem pulcherrimam et vndecunque pollicitabundam atque adeo propter quam, ut Plinius dixit, vadimonium deseri possit.”
‘‘Cum igitur hunc ipsum librum Salmanticae offendissem recens e praelo pro¬ deuntem, summa auiditate coepi legere et vix dum (sic) conieceram oculos in pagellam, quae prior sese obtulit, et ecce in oculos ipsos incurrit impius quidam error in materia Simoniae, illeque mirum in modum stomachum mihi mouit. Sed nihil hoc moratus, cum res esset quae a quovis vel mediocriter erudito deprehendi posset, pergo, et quo amplius procedebam, plures errores nonnullaque etiam trun¬ cata inueniebam. Cumque vidissem rem esse minime ferendam, detuli ipsam ad reuerendos admodum patres F. Dominicum Soto et F. Melchiorem Canum, qui mihi autores fuerunt huius prouinciae assumendae, nempe librum istum corrigendi ad verissima exemplaria.”
“Resciuit hoc ipsum magister Franciscus Sanctius, Salmanticensis ecclesiae Canonicus et in Salmantino item gymnasio cathedrae philosophiae moralis modera¬ toris1 (sic), atque adeo administer sanctae Inquisitionis in negotio examinandorum librorum, qui recipiendi sunt aut reiiciendi. Is ad fratrem Dominicum Soto venit de hoc ipso cum eo tractaturus, eiusdemque Francisci impulsu accersitus sum ac denuo ab ambobus ipsis Sparta mihi haec iniuncta est exornanda.
“Et quamuis nossem, quam sit inamoenum negotium, quam dura ac morosa res, quam inglorius labor, corrigere auqte instaurare monumenta aliena, praesertim tam vlcerosa, tam turbata vndique, tam misere, poenae (sic) dixerim et hostiliter habita, vt haec ipsa erant; tamen autoritate praecipientium motus, tum etiam amore pulcherrimi operis et illustris autoris eiusdemque charissimi mihi praeceptoris mei Victoriae adductus, humeros amato oneri supposui.”
In fine denique eiusdem Epistulae hanc Mugnosius adicit clausulam: “Fruere igitur fceliciter1 (sic) his, quae tibi nostris vigiliis et laboribus parauimus, quibus factum est (absit verbo inuidia), vt pro luthulento antea opere, ne dicam luteo, tersum nitidumque habeas atque vndique aureum et splendidum, id quod facile experimento comperies, si quacunque liber apertus fuerit conferre volueris et perpendere, quid distet noster hic, quem tibi tradimus, ab illo, qui correctus est a nobis, quem videlicet Iacobus Boyer excussit Lugduni, Anno domini, 1 557. Ante quem nullus erat impressus, neque postea ausi sunt vili Tipographi ipsum excudere timentes hanc nostram, quantula eacumque (sic) est, diligentiam, quam non ignorant.”
Quam igitur fuerit editio Lugdunensis vitiosa et corrupta quantoque sit illa Salmanticensis (anni scilicet 1565) emendatior, ex his, lector, nobis tacentibus, agnoscis. Sed nescio quonam acciderit casu, ut in hanc Salmanticensem editionem tam tersam, tam nitidam, tam auream, nec pauca nec levia menda vitiaque obrepserint. Laborat nonnunquam eisdem vitiis quibus Lugdunensis, nonnunquam propriis, quae vel ex Lugdunensi vel alia ratione aliqua corrigi fuerit necessum. Quid tunc agerem, lector, tam mendoso etiam Salmanticensi exemplari, in quo corrigendi alterum spem mihi collocarem? Transcriberemne totum Salmanticense (caverat enim ‘This is corrected in S.
Ad Lectorem.
vir ille generosus, qui nobis utendum dederat, typographo ne committe¬ retur nec ullis inficeretur notis) illudque typographo ad recudendum traderem? At id nec vacabat nec, si vacasset, ad opus emendate edendum fuisset utile propter errata et vitia, quae in illud obrepsisse diximus. Corrigeremne codicem Lugdunensem totum, sicut ante ex parte correxeram, antequam Salmantinum haberem, et correctum typographo praeberem? Nec id fieri poterat, quod ille multo pluribus et gravioribus quam hic cor¬ ruptus esset vitiis, et quia, nisi illum ex Salmanticensi emendaremus, frustra hunc accepisse utendum videremur.
Rem igitur ita constitui. A quo loco typographus excudendi opus intermiserat (intermiserat enim casu post folium quintum, quod littera E notari solet), ab eo ipse et prudens socius, quem assumpseram, utrumque codicem contulimus accuratissime et Lugdunensem, qui typographo tra¬ dendus erat, ex Salmanticensi, ubicumque hoc nullum habuisset apertum mendum, pro eo ac potuimus, correximus. Vbi vero grave et apertum vitium in Salmanticensi occurrit (nam in levioribus mendis tollendis meo iudicio putavi standum) theologos et philosophos peiitissimos consului, ut communi multorum iudicio, perpensis in utroque exemplari omnibus et verbis et sententiis auctoris, quae ad eius intellegendam mentem facere viderentur, vitium corrigeretur. Accidit nonnunquam, ut omnes simul corrupti alicuius loci restituendi vix rationem aut modum ullum invenire¬ mus. Qui fidem nobis non habet, is in utraque editione vel locum unum legat in Relectione de Augmento Caritatis, circa numerum io, ex quo si certam auctoris sententiam eisdem verbis retentis eruerit, tunc demum nos mendacii aut inscitiae arguat.
Hac ergo ratione cum utramque editionem ad finem usque contulisse¬ mus, etiam quinque folia, quae diximus fuisse typis excusa, studiose ex Salmanticensi codice correximus, ne ad absolutam integramque totius operis expurgationem quippiam desideraretur. Errata, quae in his folus inciderunt, quia in his ipsis tollere nequivimus, in fine inter errata reliqua notavimus.
Magnus quidem et molestus hic labor, sed ille maior et molestior, quem suscepimus in toto opere iam ad Salmantinum codicem emendato simpli¬ citer omnique ex parte corrigendo, repurgando et scholiis illustrando. Quae res eo fuit operosior et difficilior, quo fuit utraque editio corruptior et quo auctor propter acerrimi ingeni vires, quas more doctissimorum virorum in res praesentes intendit, minus videtur studiosus verborum, minus memor ordinis aut eorum, quae in initio ad disputandum proposuit. Vnde factum videtur, ut nonnunquam nimis concisa et scholastica videri possit uti oratione, nonnunquam ad argumenta nonnulla proposita non respondere, nonnunquam ad multa simul responsum unum reddere, nonnunquam, dum quaestionem positam disputat aut argumentum aliquod refutat, occurrentes quaestiones et dubia interserere, nonnunquam ex disputandis quaestionbus, Ad Lectorem.
quas in initio relectionis proposuit (ut constat in Relectione de Matrimonio et Relectione de Temperantia), aliquas prorsus praetermittere.
Nec hic noster constitit labor, sed tertio totum opus iam typis excusum percurrere opus fuit, cum ad conficiendum indicem alphabeticum tum ad errata corrigenda. Quae dum perficere conamur, illud eadem opera prae¬ stitimus, ut huius nostrae editionis codicem unum multo quam fuerit iam editus emendatiorem reliquerimus, plurimis vitiis et mendis, quae vel postea inciderant vel antea non occurrerant, sublatis, ex quibus pauca quidem, sed tamen potiora, inter errata in fine libri annotavimus. Ex quibus, lector, intellegis non omnia errata in fine libri animadversa typographi vel incuria vel inscitia accidisse, sed multa irrepsisse (praesertim in quinque foliis primis, quia careremus exemplo Salmantino) vel propter utriusque editionis, qua usi sumus, depravationem vel etiam nostra causa, qui omnia pervidere et pernoscere nequivimus. Locos tamen non paucos, qui corrigi videbantur posse dedita opera, reliquimus, tum quod eodem modo in utraque editione vel certe in Salmantino exstarent, tum ne quis¬ piam nimiam licentiam in alieno opere corrigendo nobis obiciat.
De auctore harum Relectionum hoc tantum habeo compertum: vixisse illum Imperatore et Hispaniarum rege Carolo huius nominis quinto; fuisse Ordinis Sancti Dominici; eiusdem Ordinis exstitisse praeclarum lumen et ornamentum; floruisse maxime acerrimi ingeni, iudicii et solidae doctrinae laude, discipulorum doctissimorum (e quibus nonnulli ex editis libris notis¬ simi sunt, ut Melchior Canus, Dominicus Sotus) multitudine et gloria; tantam praeterea huius viri fuisse apud omnes auctoritatem, tantum nomen exstitisse, ut auditoribus tanquam alterum Pythagoram representaret, ut a theologis et philosophis doctissimis theologorum et philosophorum suae memoriae alpha et princeps haberetur, ut I. Catholici Hispaniae Reges causas ad ipsorum conscientiam attinentes (quales fuerunt (i.) subactarum Novi Orbis provinciarum et (2.) repudiatae uxoris a Rege Angliae, de qui¬ bus in hoc opere disputatur) ad eum detulerint ab eoque in his doceri cum primis voluerint, ut ipse hac ipsa, quam non ignorabat, auctoritate fretus de regum atque adeo II. summi Pontificis causis liberrimum, pro eo ac conscientiae ratio postularet, iudicium tulerit. Haec attentius considerans dubitare soleo, maiorine laude digna sit viri huius certa quaedam t apprjcrLa auctoritatis et eruditionis eximiae praesidiis munita an ipsorum Regum Hispaniae atque adeo ipsius summi Pontificis singularis animi moderatio et aequitatis veritatisque cognoscendae actuendae desiderium. Ex quo fit, ut a viro hoc doctissimo obiurgari se tacite reprehendique (cum doctrinae tradendae ratio postulat) aequis, immo libentibus animis patiantur. Retinent enim sapientissimi Reges hi, quod rex alius scriptum reliquit: “Corripiet me iustus in misericordia et increpabit me; oleum autem pec¬ catoris non impinguet caput meum.”* Ad Lectorem.
Quapropter iniuria traducunt nostrae aetatis haeretici apud omnes monachorum ordinem eo nomine, quod rudes et indocti sint et pontificibus et principibus adulentur. Hi profecto, si cum nostro Francisco Victoriae conferantur, nec theologorum nomine digni erunt nec quicquam ad veri¬ tatem dicere aut scribere, sed omnia principum auribus dare videbuntur. Quantum autem Salmanticensis Academia atque adeo Hispania huic viro debeat, idem Alphonsus Mugnosius in Epistula ad Serenissimum Hispaniarum Principem Carolum his verbis testatur: “Multum debet Hispania tota huic praestantissimo viro, quoniam ipse pluri¬ bus nominibus demeritus est, illo praesertim quod cum Theologia apud Hispanos canfusanea {sic), puluerulenta, aut potius lutulenta, lacera, pannosa, muta,, ac pene elinguis iaceret, huius solius ope claritati, nitori, candorique suo, puritati ac dignitati, venustati, ornatui et integritati veluti longo postliminio restituta est. Testimonio sunt huius veritatis non modo centuriae, sed Yliades etiam discipulorum eiusdem, quos schola ipsius quoque versum effudit.
Relectionis autem nomine, ne forte ignotum id tibi, lector, videatur, scito intellegi apud Salmanticenses genus theologicarum exercitationum earum disputationum non admodum dissimile, quas maiorum nostrorum memoria in celeberrimis academiis in usu fuisse et quodlibeticas quaestiones vocatas esse compertum est. Quae enim quaestiones ex his, quae in cottidianis praelectionibus toto anno disputatae essent, difficiliores et utiliores videbantur, et in his relectionibus in publico doctissimorum ho¬ minum coetu ita ab eodem docto re repetebantur, ut multo quam antea accu¬ ratius deciderentur, et tanquam ultimam manum acciperent. Et quoniam hic auctor illius memoriae theologorum maxime apud Hispanos princeps citra controversiam fuit, intellegis quaecumque in his Relectionibus dispu¬ tando constituta sunt, ea omnia doctissimi theologi ludicio esse tanquam peritissimi aurificis statera examinata et ponderara et idcirco multo solidiora et firmiora his ludican debere, quae ab huius memoriae haereticis, homini¬ bus videlicet doctrina et iudicio carentibus, levi bracchio disputantur.
Etsi autem videri possunt Relectiones hae Hispanorum potius ingeniis quam Germanorum accommodatae, quod illi gymnicum et concisum, hi sedatum et oratorium theologandi genus consectentur, attamen si et di¬ sputandi modum et doctrinae in eis traditae fructus spectemus, multum Germanis allaturae videntur adiumenti et commodi. Si enim conside¬ remus attentius, a quo tempore falsarum opinionum et haereseon fluctus Ecclesiae navim quatere his in locis coeperunt, ab eo a plensque omnibus (forte convicia haereticorum in philosophos et scholae theologos metuenti¬ bus) Theologiam praesidiis et armis scholae philosophicae et theologicae nudatam ad oratoriam esse vel grammaticam potius rationem revocatam, eaque de causa ab iis ita manibus illotis ad sacras litteras accedentibus vel nihilo maiores in illarum studiis progressus factos quam a grammatico aut rhetore ingenioso facti essent vel ex inscitia exercitationisque disputandi et Ad Lectorem.
Ad Lectorem.
iudicandi insolentia pravas opiniones aut esse genitas aut defensas, in eam potissimum ducemur sententiam (in quam ductum se M. Tullius in re simili testatur), ut existimemus doctrinam theologicam sine eloquentia non multum prodesse Christianae Reipublicae, eloquentiam vero sine doctrina nimium obesse plerumque, prodesse nunquam. Quare si quis (ut eiusdem M. Tulli verbis parum immutatis utamur), omissis rectissimis illis atque certissimis studiis theologiae divinaeque doctrinae, consumit omnem operam in exercitatione dicendi aut scribendi, is inutilis sibi, perniciosus patriae civis et matris Ecclesiae parricida futurus alitur. Qui vero ita sese armat eloquentia, ut non oppugnare commoda patriae Ecclesiaeque doc¬ trinam, sed pro his propugnare possit, is nobis vir et suis et publicis rationi¬ bus utilissimus, amicissimus civis atque Ecclesiae matris filius carissimus fore videtur.
Haec non ideo, lector, attuli, quod putem in theologiae tradendae ratione vel Franciscum hunc Victoriam Hispanosque ceteros esse indisertos et infantes vel Germanos esse doctrinae solidae vacuos et expertes (novi enim et hunc Victoriam in his Relectionibus, quantum res fert, eloquentem esse ceterosque Hispanos, praesertim cum ab scholae loquendi consuetudine discedere libet, diserte posse et dicere et scribere, Germanos etiam non paucos philosophiae et theologiae doctrinis esse perfecte excultos), sed quod existimem optime suis et patriae rationibus Germanos theologos consul¬ turos, si solidum illud et scholasticum theologandi genus, quale est huius Victoriae et communiter Hispanorum, cum sedato illo et oratorio, quod ipsi plerumque consectantur, studiose coniungant.
Fructus porro harum Relectionum et uberes sunt et multiplices, quos poterunt vel hi, qui aliorum doctores sunt, vel reliqui omnes percipere. Id vero ex singulis relectionibus possumus planum facere.
Cum enim in prima relectione duplex potestas in Ecclesia distincta esse monstratur, ecclesiastica et civilis, et illa hac potior ostenditur, falsum evertitur dogma Lutheranorum utramque potestatem exaequantium, vel ecclesiasticam civili subicientium.
In secunda, quae etiam inscribitur “De Postetate Ecclesiastica,” duplex refutatur haereticorum dogma: unum, potestatem proprie eccle¬ siasticam et spiritualem primo et per se inesse in tota Ecclesia universali ad eum modum, quo potestas civilis est in Republica civili; alterum, Chri¬ stianos omnes esse sacerdotes, omnes aequales, nullum esse ordinem nullosque certos gradus ecclesiasticae potestatis.
In tertia potestatis civilis necessitas, origo atque vis et auctoritas ita constituitur et firmatur, ut perniciosum dogma Lutheri, quod perniciem innumerae propemodum rusticorum multitudini attulit, per sese corruat.
Quarta disputationem continet pulcherrimam “De Postetate Papae et Concilii,” quae tametsi minus videatur iis esse usui, qui cum haereticis Ad Lectorem.
pugnant aut haereticorum consuetudine afficiuntur, est tamen his ipsis utilis et fructuosa. Dum enim quam late pateat et summi Pontificis et Concilii generalis potestas explicatur, simul utrique summa potestas et auctoritas, suo tamen modo adseritur. Summi autem Pontificis et Con¬ ciliorum auctoritate stabilita et apud Germanos praeponderante, constat fore ut et sectae nullae apud eos propagentur et haereses omnes, non secus ac tenebrae lucente sole, dispellantur.