LIBER SECUNBUS IN ARISTOTELEM DE PRiEDIGAMtiMTIS EST ACEPHALU5, ET A lÎEBIO GAPITE TERTIO OPERIS ARISTOTELIGI.^, UBl DE PRIMO PRiBDIGAMENTO, ID EST SUBSTANTU. AGITUR, SIC INGIPIT: — Unde* non universaiiter in generibus substantianuii acci* •Fol. 117 r*. piendum est, quod ait generalissima substantiarum nomina quali- tatem cirfta substantiam determinare. Quod autem ait' primas sub- stantias hoc aiiquid significare ^, id est rem suani ut discretam àb omnibus aliis demonstrare, de omnibus est intelligendum. Cum itaque specialia substantiarum nomma maxime propter qualitates quibus species efiGiciuntur determinandas inventa sint, propria maxime propter discretionem sunt reperta.
' Abest omnino hic iitulus in cod. At cf. qnœ auctor ipse ait infra, pag. 337-8. — ' Edit. Buble, pag. &5o. £rgo hic tantum desideratur commentarius in duo priora capita, eadémque brevissima, De homonjmis, tynonymit et paronymù, et De 0$ qnm ificnntar. — ' âdlicet Aristotdes. — * Ariatot Caleg. edit. Buhle, tom. I, pag. AStS.
174 PETRI AB^LARDI DIALECTICA.
De communitatibus substantiae.
[Omnino conflatum -ex AHstotefe; edit Buhle, pag. 455-46^; et ex BoetHîo in Pnedicani., pag. i34-i4S; edit. Ba8iLi546.'] '.
Commune est autem omnî substantiae in subjecto non esse. NuUa enim substantia, sive sit prima sive secunda, fundamento sustenta tur. Non est autem hoc substantiae proprium, sed etiam cônveni différentiis; neque enim diffère ntia subjectae'speciei tanquam in fun- damento per accidens friest, sed in substantiam ipsius venit eique substantialiter convenit, sicut secundus ante-praedicamentorum de differentia continet^. Quod etiam ex eo ostenditur quod, quemad- modum secundae substantiae de primis in voce praedicantur, id est nomine et definitione substantiae, ita et dîfferentié. Sicut enim So^- crates et homo est et ainimal rationale mortale, ita idem et animal rationale et potem^ uti ratione dicitur. Accidentia vero- quae in sub- stantiam rei nihfil efficiunt, sed «xtrinsecus adhaerent, cum défini-; tione substantiae praedicari nequeunt; quippe nuilum substatitiale esse accidentis nomen demonstrat.
Ineist j)uoque stib^Aantiis nibil ésse oontrariùm^ Sive eniïn primas, sint sive secundae, a cdntrarietate omnino sunt alîenae, rii«i forte per accidens, proptér^ suscepitfonem rerum contrariarum, contràriae et ipsae dicantur; ut homo albus et homo niger secundum.albe^nem et nigredinem, quas contrarias recipiunt;.unde et in quantitate con- traria quoque quodam modo dicuntur. Nam si est inagnym parvo contrarium, ipsum autem idezivsimuiest magnum et parvilm, ipsum ^ibi erit contrarium, in susceptione scîlicet eorum quae contraria di- cuntur, magni sciiicet et parvi. Nulla itaque substantia in se con- traria dicitur aiterî, sed si forte per alteram. Sed nec îstud proprium est substantiae, sed in quantitatibus seu reiationibus multisque ^liis convenit. Quae aiitem sint contraria aperiemus, ubi oppositionis spe- cies tractabimus. ^.
' Porphyr..ïsagog., edii. Buhle. tom. ¥, pag. 388. — * Aristot Categ., pag. hbg. — * Prop^^ supplevimus.
PARS PRIMA, LIE- II, JN PRyEMÇAMENTA. 175 'Sëd née etiam fX)inparari possunt substantiœ^ quippe compar^tio secundiun adjacentiam, non secundum subs^antiam accipitur, quod etiam ex nominibiis snbstantivis eorum quoque accidentium quae ad cômparationem vemunt, osteûditûr. Neque jnagU albedo sicut magù album dicimus. Unde etmuito magis substantiae, quœ nullam habent ailjacentiain, a comparatione sunt immunes, nec eorum no- mma subat^ntiva quae aubstantias. vocamus, cum magis et minus pnedicantnr/Non enim^ma^û vel minons homo dicitur, gicut magis vél minus album. Sed nec istud substantiâe proprium esse potest, cum in (piantitatibus muttisque aliis conveniat. De comparatione autem quœ secundum âugng^ntum ac detrimentum consistit, uberius trac- tabimus, cum motus species exequemur.
Maxime autem proprium substantif videtur esse ^, quod cum sit unum et idem numéro, contrariorum susceptibîle est; hoc enim inde proprie proprium Aristoteles dixit quod non solum omnibus, verum e^am soiîs substantiis competit. Quœ quidem seoitentia in eo pendet quod quselibet substantia accidentium est susceptibilis; ut yidel^et eorum sustentamentum! Suscipere enim iû sustenta- tione tantum accepit, non iaformatione, aiioquin et multis aliis con- ^veniret. Albedo enim claritate et obscuritate, qu^* contraria videntnr, informatuï*. Quod autem contraria pro quibuslibet accidentibus posuît, ideo raftum arbitror quod in susceptione istorum, omnium quoque aliorum susceptio inteiiigatur; quee énim contraria sunt, ^ maxime sunt adversa. Quod si ea quoque accidentia quœ maxime sunt adversa, suscipere possit substantia, multo magis et aiiorum susceptio ipsi est adjuncta. Ideo quoque contraria appositione os-. tendere curavit, quod substantias ipsas contrarias esse negaverat. Unde fortasse alicui-videretur quod contraria non possent susci- pere, et ita non omnium accidentium. susceptibiles essent, nec omnia accidentia in subjecto essent;. quod quidemi removet, cura ait contrariorum quoque. ipsas esse susceptibiles, cuni îpsa in se^ * Aristot Categ., pag. 46o. — * T&iVi.; pag. A6i. — ' Cod. ipsa in cont Se excidisse potuit.
176 PETRI ABiELARDl DIALECTICA.
coi)traria secundum diversa tempora suscipere ^eant et sustentaie. Qui eoim albus est, nigrum suscipere potest, et qui firigidus, caies^ cefe. Ac superflue « secunduoi sui mutatipnem » ad determinandum adjecit^ ut scilicçt Aristoteles praéinissa proprietate oratîonein ^t iateilectum exciuderet, qxiae secundum verum et £aibum contraria videbantur suscipere. Neque ehim, cum substantise non easent, accidentia aliqua sustentare poterant, licet eadem proppsilio vei idem inteilectus diversis temporibus verus inveniatxur vel falsus; ut si« Socrate sedente, quislibet intelligat eum sedere vel dicat, verus erit inteilectus atque oratio prpiata, faba autem eadem post- quam surrexerit. Quod itaque Aristoteles secundum se vel secun- dum sui mutationem apposuit, non fuit necessitatis, sedmagissa- tisfactionis. Adeo enim importunus erat adversarius qui de istis oppositionem movebat, ut haec a substantiis in sustentatione non divideret, nisi in modo ^uscipiendi, cum videlicet substantiae per se et per propriam mutationem contraria possint. suscipere, ista vero secundum statum alterius. De eo enim.quod Socrates in sessione moraretur, vel ab ipsa moveretur, veri fiunt vel ^fialsi in- teilectus seu propositiones. Cui quidem importunitati coactus sa- tisfacerè curavit, cum ait^: «sed et si quis hoc récipiat, sed tamen modo difFert, etc.; » licet tamen nec rationabilem -videret ob^ec- tionem nec multum valere judicaret splutionem. ift enim de in- teUectu taceamus, de oratione < prorsus irrationabiliter opponi vi- detur, si rei veritatem subtilius intueamur.
Sed prius de qua agendum sit orationeperquiramus; pro eo sci- licet quod sicut vocis nomen ad aerem et ad mensuram. tenons ejus aequivocant, ita etiam orationis vocabulum, sicut în tractatu quanti- tatis apparebit, cum de oratione disputabitur.^; at vero si de substan- tiali non de quantitativa oratione agatur, male.de ipsa opponitur, val maie ipsa, cum substantia sit, excluditur. Si autem de quantitativa dicatur, opponunt verum et falsûm maie ipsi attribui, qui mensuras ipsas nec audiri nec significare dicunt sed solum aerem strepentem; * Arislot. Categ., pag. 463. — * Ibid., pag. A6 — * Vid. infra, pag. 190.
PARS PRIMA, LIE. II, IN PR^EDICAMENTA. 177 qui tamen ab Aristotele longe discedunt, de quo alias disputabitur. Sive autem quantitativam sive substantialem accipimus orationem; veri et falsi ftignificatio quse ipsi convenit, contraria non videtur, cuiB simul eidem inesse contingat. Si quis enim dixerit: Petras currit, in eadem prolatione secundum vocis aequivocationem in di- versis veros et falsos intellectus generabit. Amplius, si de quantîtativa oratione agatur, cujus partes simul nullo modo consistunt, fi[iistra de ipsa opponitur; quippe per « unum et idem numéro ^ » jam est exclusa; neque ea quœ profertur Socrate sedente, eadem est ciun ea quse di- citur postquam Socrates^ surrexit; « sed dictum est, inquit Aristo- teles, et non potest amplius sumi ^. » Sed nec ea qusB simul dicitur tota simul res una dici recte poterit, quippe id quod non est cum eo quod est unam non facit essentiam. Quœ vero partes prolatœ sunt, omnino jam perierunt. Sic itaque quod de oratione opponitur, non satis convenienter adducitur, nisi forte secundum hominum consue- tam acceptionem, qui secundum similem formam prolationis diver- sas prolationes eamdem in essentia quoque vocant, quorum iste unus erat adversarius. Cum itaque Aristoteles adeo obstinatum adversarium haberet, cujus importunitas nec admitteretur, magis eum aliqua satisfactione mitigare voluit, atque aliqua diversitate susci- piendi aliquo quoque modo determinationis placare, quam ratione inhiantem contundere^. Unde et ipse° « secundum sui mutationem » apposuit, non tam pro necessitate quam pro satisfactione, ut bac saltem determinatione differentiam substantiarum ad alia adversarius intelligeret quam® minus certam capiebat, cum tamen nec hujusmodi differentia multum vigéat, nisi fortasse ad apposita contraria. Nam et fortasse multa praeter substantias contraria per se, sicut et sub- stantise, recipere possunt, ut calor et frigus calefacere et frigidum facere, quae sunt, Aristotele teste, actiones contrariœ, et albedo, clarum et obscurum. Ipsâe quoque substantias qu«&dam fortasse con- * Aristot. Categ., pag. 46 1. — * Cod. Aristoteles. — ' Aristot. Caleg., pag. 468. Cf. BoetL in Praedicam., pag. i48. — ^ Cod. contendere. — * God. ipse sive, quod sensu caret* — * Quam supplevimus.
DIALBCTIGA. a3 178 PETRI ABiELARDl DIALECTICA.
traria non ex sesed ex aliis recipiunt, ut, secundum eos qui aerem signifîcare dicunt, ipse aêr venis et fal&us, sicut oratio, dici potest, et contraria suscipere, secundum motum de quo agitur. Unde nec rationabiiis soiutio sicut nec oppositio videtur. Simt tamen qni'sub* stantias per se mutari circa contraria dicant, et nuila alia, quod ex sub- Fo]. 1 1 7 Y*, jectione su» naturae, eo sciiicet quod omnibus possint esse subjecte ^, mobiles sunt et circa formas suas instabiles. Formas autem eanim quae ut per substantias subsistant ipsis adbserere desiderant, nunquam circa substantias ex se, sed ex mobiiitate substantiarum moventur, quarum sciiicet natura diversis formis asque est subjecta, nec périt propter susceptionem vel mutationem formarum. Si qua vero contra- ria formas quandoque recipiant, hoc totum ex mobiiitate substàntiae subjectœ contingit. Ut cum haec aibedo modo claritatem modo etiam obscuritatem suscipit, ex natura subjectae substantias contingit, qnae aeque omnibus est subjecta.
Potest et aliud in mutatione per se intelligi. Ipsae enim sub- stantias ita per se circa contraria possunt permutari, ut nihil aliud necesse sit permutari; formas vero non possunt. Nam et cum formas contraria aliqua recipiunt, subjecta quoque substantia quae et ipsa sustentât, per ipsa quoque variatur.
Hase quidem de substantia, Aristotelem plurimumsequentes, con- scripsimus.
De quantitate.
[Cf. Âristotel. edit. Bahle, pag. 464-473; Boeth. edit. Bas., i43-i55. — Subhoc titulo, indaobos sequentibus capitulis disputât Abaelardus de compositione continui in loco et in tempore, et sen- tftntiam magistri soi, ut videtur Willelmi Campellensis, advenus Aristotdem et Boethium tnetnr, sciiicet continuum ex punctis, seu simplicibus démentis, constare. Paulo infra, pag. i8a, se aritb- meticœ plane ignarum confitetur Abaclardus. ] Quantitatis autem tractatus^ tractatum substantias continuavit; cujus quidem ordinis causas, etsi non multum utilitatis afferunt, auctoritas^ consideravit. Ita enim quantitas substantias inserta est, ut, dum substantiam quamlibet intelligimus, quantitatem quoque * Tractaàu excidit — * Vid. Boeth., pag. làà.
PARS PRIMA, LIE. II, IN PRiEDICAMENTA. 179 îpsiu$ concipiamus; dum vel iinum vei multa ipsam fingamus. Ipsam autem-matmam saepe. ]»*8eter quaiitates suas attendiinus, ex qua quidem ratione quaotitas prseposita est quaiitati; de qua quidem qualitate maxime dubitari poterat, eo quod multe qualitatum ipsis substantiis ita adjuncUe sintut omnino substantiaiiter insint, atque ai) tpsb nec ratioue yaleant separari, quas nos di£ferentias appeilamus. Omne insuper corpus,, ut Boethio placuit, tribus dimensionibus oonstat riongitùdine scilicet, àltitudine, latitudine; quae, licet non esse quantitates appareat, ex comparatione tamen non nisi per quantitates accidere possunt, ut in sequentibus iiquebit. Ex eo quo- que viciaior substantiae recte quantitas ponitur, quod ei similior esse convincatur; in eo scilicet quod nec contrarietatem nec compara- tionem suscipit; de uno ut^ simili ad alterum facilior transitus erat. Inde etiam bene substantiam statim quantitas sequitur, quod de ea in sobatantia ssepe mentionem fecerat; unde qus ipsa esset, sta- tim osjteQdere debuerat. Est autem quantitas ea res secundum quam subjectom menswatur, quam quidem notiori vocabulo mensuram possimus appellare.
.Harum autem aliae sunt simplices, ali^ composite. Simplices vero quinque diciint: punctum scilicet, unitatem, instans quod est indivisi* bile temporis momentum, elementum quod est vox individua, sim- pUcem locum. Compositas autem septem Aristoteles ponit: lineam vi- delicet, superficiem, corpus, tempus^ locum compositum^crattonem et numerum. Quas quideiti tantum compositas ipse ad.tractandum suscepit, eo quod eas solas ac tempus ad mensurandum faomines su- munt. Neque enim indivisibiles ad mensurandum quantitates accipi- mus,«cum nec ipsas nec earum subjecta sensu aliquo peroipiamus. De his autem duas posuit divisiones, cum ^as continuas, alias discretas appellavit, ac rursus alias constare ex partibus positûonieioi ad.se in- yicem liabèntibus, alias ex non babentibus positionem. At vero de simplicibus, quae priores sunt naturaliter, deinde de compositis, disputemus. Has autem tantum, qu» simplices sunt, Magistri nos- ' God. aut. — ' Tempos ezciderat.
180 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
tri^ sententia spéciales appellabat naturas, eo videlicet quod sint unœ naturaliter quae partibus carent; qus vero ex his sont com* positœ, composita individua diœbat, nec una naturaliter esse, sicut hune gregem vel hune populum; magisque earum nomina, li- neam, superficiem, etc., sumpta esse a collectionibus quihusdam seu compositionibus dicebat, quam substantiva; de quibus quoque, cum earum originem ex simplicibus ostendemus, convenientius dissere- mus, earumque divisiones, quas Aristoteles protulit, aperi^nus. Nanc vero ad simplices revertamus.
De puncto et quas ex eo naBcuntur quantitatibus, linea, superficie, oorpore, insuper de loco.
[Cf. Aristot. Gateg., pag. 465-6; Boeth. in Pnedicam., pag. 143-7].
Punctum autem, sicut in se indivisibile est, nec pro parvitate sui in paries aliquas dividi potest seu dividuari, ita et indivisibili subjecto adjacet, singulis scilicet corporis partibus individuis. Ex punctis autem linea, superficies, corpus quantitativam originem du- cunt. Puncta namque in longum^ disposita, lineam reddunt; in latum vero superficiem componunt; in spissum vero, corpus e£Bciunt. Sicut ergo linea abundat a puncto in longitudine, ita superficies a linea in latitudine aut superficie, corpus in spissitudine. Ac sicut linea minus quam duo puncta in sui constitutione habere non potest, ita superficies minus quam duas lineas, vel corpus minus quam duas superficies nequit continere. Lineam itaque diffinimus: puncta in longum sibi adhaerentia; superficiem vero, lineas in latum sibi connexas; corpus vero, superficies in altum sibi cohaerentes..Très itaque compositarum quantitatum ex puncto originem ducunt, se- cundum quidem diversas dimensiones: alis quidem secundum di- mensionem longitudinis, alise secundum adhaerentiam latitudinis, alise secundum superpositionem altitudinis. Quum ergo superficies lineam continet, longitudinem quoque et latitudinem ex ipso reci- ^ Willelmi Gampeliensis. Cf. infra, pag. 207-8. — * Longam excidit.
PARS PRIMA, LIE. II, IN PRîEDICAMENTA. 181 pitint; ut scilicet non solum spissum, verum et longum et latum sit; unde solidum ipsum Aristoteles appeliat cum ait':«sed etsoli- ditatis similiter et loci^. » Inde autem continuationem corporis Boe- thius^ ostendit, quod una parte mota esters omnes moveantur. Sunt autem quidam qui verbis auctoritatis nimis adhérentes eamque ferlasse nimium simpliciter accipientes, neque iineam ex punctis neque superficiem ex lineis aut corpus ex superficiebus constare concedunt, plures quidem Boethii auctoritates afférentes. Qui in commentariis Gategoriarum, cum de continuatione horum agitet: « non autem, inquit', verum hoc dicitur quod linea constet ex punctis, àut superficies ex lineis, aut solidum corpus ex superficiebus, sed quod vel lines puncta vei superficiei lineœ vei solidi corporis super* ficies non erunt partes, sed partium termini communes. » Ipsé etiam in eodem supra docuerat Iineam ex lineis conjungi cum praemisit *: «si quis, ait, dividat iineam, quœ est longitudo sine latitudine, duas in utraque divisione lineas facit. • At vero si omnem Iineam ex aliis lineis constitui dicant, in infinitum ratio procedit, ita quidem ut nec finem cujuslibet corporis longitudo agnoscat. Non est itaque haec constitutio ad omnem Iineam referenda, sed ad majores, quas sensu quoquè ipso concipimus et per quas homines mensurare con* sueverunt. Quse enim ex duobus vel tribus punctis conjungitur, etsi aliquam habeat longitudinem, non est talis, ut arbitror, quam sensu aliquo cum ipso subjecto percipere vaieamus. Quod autem ait se non dicere puncta Unes partes sed terminos communes, non essentiam constitutionis, sed dictum denegavit. Sicut enim Aristo- teles ea partes non dicebat, nec tamen negabat, sed terminos, sic nec ipsi dicere necesse fuit qui Aristotelem exponebat^ sed tantum communitatem copuiationis, quam ad argumentum continua* tionis Aristoteles afferebat, cum videlicet punctum aliquod duâbus lineis aut duobus aliis punctis médium interponitur, ea qiis ex^ tréma sunt, sui communitate continuel; nec quiddam extremo- 182 PETRI AB.ELARDI DIALECTICA.
rum est, sed terminus et meta quo iila firmantur, q«c ^ totius tamen compositi pars erit. Unde praesens, cpiod praeterituix) et fiiturum continuât, pars extremorum non dicitur, sed magis vidémus quod extrema connecti dicuntur, cuxn tamen totius compositi pars esse non dubitetur. Ulud etiam quod Aristoteles ait^: « et ad qikam particu- lam caterae copulantur; » punctum lineae partem con^titutivam^ en- tendit, respectu cujus esteras dixit lineas lineee partes. Afferunt quoque Fol. 1 1 8 ^^ adversus banc coi^titutionem * linéœ qu^ de punctis est, quod ifa arith- mettca Boetliius ponit, cum soilicet aii^: « si punctum pUncto supra- ponis, nihil effîcies, tanquam si nihilum nihilo jungas. » Cujus quidem solutionis, étsi multas ab arithmeticis solutiones audierim, nullam tamen a me praoferendam judico, quia ejus artis ignarum omnino me cognosco. Talem autem, memini, rationem Ms^isljri nostri^ sententia praBtendebat, ut ex punctis lineam constare convinceretur: cum, in- quit, linea, ubique possit incidi, atque separatis partibus in capite unius- cujusque puncta appareant, ut dicit Boethius, quœ prius erantcon- juncta^ oportet per totam lineam jkuncta esse. Quod si puncta pér to- tam lineam sint disposita, vel ila quidem sint de es^ntia lineœ vel non.
At vero si de esséntia lineœ non smt, non ^ magis partes lineœ con* tinuare possunt quam albedo supraposita vel pars aliqua loci indivi- dua. Sed ad haec fortasse opponitur quod Aristoteles partes loci et cor- poris ad eiundem terminum continuari dicit "^^ cum tamen easdem non habeant partes; unde illud idem non secundum essentiam, sed magis secundum similitudinem accipiunt aut quantitatem; ut quantusscilicet fuerîtterminifôpartium corporis, tantus erit et loci.Quanta enim média superficies erit qua dus extrême continuantùr, tantus locus adjacens erit quo alii loci copulantur. Sed mirum quomodo inter partes corpo- ris partibus loci, vel inter partes loci partibus corporis insertis, ad se invicem vel pattes corporis, vel partes loci copulantur, cum jam scilicet taie sit interpositum quod non sit de esséntia compositi, sicutnecper * Nec supplevimoB. — * Aristotd., Categ., pag. 466. — ' Cod. cô. — * Boe\h. arithm., Hy. II, edit. Basil., pag. loao. — ' Willelmi Gampdlensift. — * Non supplevimus. — ^ Aristot. Categ., pag. 466.
PARS PRIMA, LIE, II. IN PRiEDICAMENTA. 185 alhedinem, cum non esset de essentia lineœ, partes linee copulari dicdbamus. Unde fortasse.expeditiorvidetursententia, secundusu corn- niuiiîtotem ejuadem termini, utlociim easdem partes cum corpore ha- berè coacederemus, ai forte aliquam dimensionem dhrersaxn in loco ipso.reperiremus quœ difierret a corpore; sed banc nullam cogitamus. Ipse etiam Aristoteles partium diversitatem ostendit \ cum continuation nem partium loci ex copulatione partium corporis quibussemper adbae* rent, quasque semper comitantur, comparavit^: « Locum enim, inquit, quemdam particulœ corporis obtinent ut videlicetsibiadhaerentes aém- p^r et adjacentes; quœ quidem partjculae » scilicet corporis^ « ad quem* dam ccwmiunem terminum copulantur; ergo et loci, inquit, parti- culaB, quas obtinent singulœ corporis particulae^ » quas quidem circum* scribit, « ad eumdem terminum copulantur ad quem etiam corporis particulœ. Quapropter continuus erit locus; ad unum enim conusm- nem terminum suas particulas continuât. » Ecce aperte partium di- versitatem ostendit, cum aiterius partes a partibus alterius contineri vel ipsas continere monstravit. Sed si diversœ sint, quo modo conti- nua erit corporis spissitudo? Cum videiicet inter ipsas corporis partes ipsae loci insertaesint, autmultae qualitates^, veluti ipsi cal<M*eS'aut muita fortass^ alia accidentia inter adjaceant atque ipsœ corporis substantiales partes, ut inter superiorem et infeariorem superficiem médium iUud substantiae.jacet cui ipsaa adhèrent utpote suo {un- damento; quo modo ergo continus dicerentur duœ illse superficies rébus tam dissimilis naturœ interpositis? Sin puncta interposita, cum de essentia Unes non essent, visa sunt Magistro nostro conti- nuationem partium lineœ dissolvere, cum tamen et ipsa inter quan- titatesrecipiuntur; multo magis ea continuationem destruunt quae CHannino sunt a natura quantitatis aliéna. Sed fortasse magis acci- pienda erit continuatio corporis vel loci secundum exterioris am- bitus circuitum, quam secundum spissitudinis densitatem. Alioquin supraposita Magistri sententia, cui et nostra consentit, de consti- ' Aristot Categ., pag. &66. — ' Ariatot, UM. — ' God. qnm (Maêut imgulas corforù particulas, Sed vid. Aijstot., loc. cit — * God. inquatitates.
184 PETRI ABiELARDI DIALECTICA.
tutione lineae minus sufficiens erit. Sed fortasse dicetur nec punc- tum puncto continuari, propter interpositum locum vel particulam aliquam coloris vel aliquid aliud icidivisibile accidens. Ipse etenim locus puncti totum ipsius quod circumscribit, circuit, qui etiam et sicut ipsum simplex dicitur, cum tamen major secundum corn- prehensionem ambitus videatur. At fortasse adeo subtilis est acci- dentium natura, ut alterum coutinuationi alterius non sit impedi- mento.
Non est autem de incisione linede quaestio praetermittenda, per quam videlicet sui partem ipsa possit incidi, atque inter quas ejus partes parvissimum acumen ferri possit deduci. Non autem per punctum quod omnino indivisibile est, incisio fieri potest. Sed nec inter duo puncta continua ferrum deduci poterit, cum nulla sit inter ea distantia, quippe nec in eo quod non est, spatio collo- cari potest, nec aliquid inter ea reperire quod incidere valeat, cum nihil prorsus intersit. Dicamus itaque ipsum acumen ferri non adeo tenuatum esse ut non plura puncta obtineat, quœ xma cum eorum fundamentis, cum imprimitur, disnmipit atque prostemit; aut fortasse nihii corruit, sed dum imprimitur ferrum, ruptio ipsa punctorum separationem facit. Cum autem ex suprapositis àé loci quoque constitutione ac continuatione satis manifestum, ubi de adjimcto ei corpore partibusque ipsius tractatum est; nunc vero de tempore tractandum occurrit.
De tempore.
[Cf. Arisiot. Categ., pag. A67. Boeth. in Pnedic, pag. 147-9. ^ oontinaitate temporis; de tem- pore simpiici et composite; de pneteriti et iiituri natura, et ad praesens relatione.]
[Huc^ autem circumscriptionem cujuslibet rei quidam diffiniunt, sed falso. Si enim quaelibet res loco circumscriberetur, utique et locus alium locum circumscribentem se usque in infinitum habe- ret. Ipse etiam Deus qui omnia continet atque universa magnitudine ^ QiuB uncinis includimus, hue immerito iirepsere; quippe quœ non ad tempufl, sed ad locum manifeslo pertinent.
PARS PRIMA, LIE. II. IN PR^fiDlCAMENTA. 185 suœ nu^eslatis etoedit, incircun^criptus atque omnino incompre- hensibilia est; atque ex ipsius simiiitudine idem de incorporeis substantîis asseritur. Unde potior eorum sententia videtur qui }ocum compositum, scîlicet de quo Aristoteles agit, circumscriptionem quantitaftari corporis esse déterminant. Aut si etiam iocum simpli- cem in descriptionem loci credemus inducere, apponamus in défi* mtîone vel partes aiicujus quantitativi corporis, ut videlicet dicamus omnem Iocum vel quantitativum corpus circumscribere vel aliquam partem ipsius. ] Quod etiam continuis quantitatibus Aristoteles aggregavit, eo scilicet quod ejus partes sine intervallo sibi succédant, ut scilicet post praetéritum statim prœsens succédât, ac post prœsens futurum. Hâec itaque continuatio non aliter quam per continuam successionem partîum fieri dicitur, nec, cum partes non permaneant, propria multum videtur; quippe id quomodo proprie copulari dicetur ei quod non est, aut quomodo unum totum cum ipso efficereP Hinc itaque apud veteres de continuatione temporis sicut et loci roaxima dissensio. Unde et ipsum Aristotelem dicunt ea segregatim a conti- nuis cpiantitatibus ponere, atque ultimas, quasi de ipsis dubitet, cooiputare. Cum enim caeteras continuas quantitates praemisisset, adjecit atque ait ^: « Amplius autem praeter haec tempus et locus ». Ac rursus: « Est autem taie tempus et locus ». De continuatione vero tem- poris partîum^ dubium videtur extitisse propter transitionem atque instabilitatem earum, nec magis quam orationis partes continuationem habere, quippe nec permanentes sunt, sicut ills; sed falso; orationis enim prolatio nostrse subjacet operationi, temporis vero successio naturae. Nostra autem operatione nihil ita continuari potest, ut non sit aliqua adjunctorum distantia. Nec min<»r de continuatione loci