18 providentiae stabilem simplicitatem. Ea series caelum ac sidera movet, elementa in se invicem temperat et alteroa commutatione transformat; eadem nascentia occidentiaque omnia per similes fetuum seminumque renovat progressus.
19 Haec actus etiam fortunasque hominum indissolubili cau^arum conexione constringit, quae cum ab immobilis pro^-dentiae proficiscatur exordiis, ipsas quoque immutabiles 20 esse necesse est. Ita enim res optime reguntur, si manens in divina mente simplicitas indeclinabilem causarum ordinem promat, hic vero ordo res mutabiles et alioquin temere fluituras propria incommutabilitate coherceat.
21 Quo fit, ut, tametsi vobis hunc ordinem minime considerare valentibus confusa omnia perturbataque videantur. nihilo minus tamen suus modus ad bonum dirigens cuncta 22 disponat. Nihil est enim, quod mali causa ne ab ipsis tpv dem improbis fiat; quos, ut uberrime demonstratum W bonum quaerentes pravus error avertit, nedum onio de summi boni cardine proficiens a suo quoquam detlectat exordio. Quae vero, inquies, potest ulla ini<|uior esse confusio. quam ut bonis tum adversa tum prospera. malis etiarfl 21 tum optata tum odiosa contingant? Num igitur ea menti* integritate homines degunt, ut, quos probos improbosve censuerunt, eos quoque, nti existimant, esse necesse ■»!
11 ef. Cic. Dedivin. I 125: fatam autem id appeilo, quod Graeci duaoufrrr, id est ordincm seriemque causarum, cum causae c»af» nexa rem ex se gignat 24 rfe Tito Bostrensi r. Klingner 89,4 PTLXDK 3 supergredietnr Baa. (eott. Plan.: imtoaraftana,) ' ttsabi_ lem P 13 proficiscantur L* ipsam.. immuUbilem T»F* 21 nec i 24 proficiscens L'Aur.Peip., cf. Eng. 29 censuerint I»F* Atqui in hoc hominum iudicia depugnant et, quos alii prae- 25 mio, alii supplicio dignos arbitrantur.
Sed concedamus, ut aliquis possit bonos malosque dis- 26 cernere; num igitur poterit intueri illam intimam tempe-5 nem, velut in corporibus dici solet, animorum? Nbn enim 27 dissimile est miraculum nescienti, cur sanis corporibus his quidem dulcia, illis vero amara conveniant, cur aegri etiam quidam Ienibus, quidam vero acribus adiuvantur. At hoc 28 medicus, qui sanitatis ipsius atque aegritudinis modum »» temperamentumque dinoscit, minime miratur. Quid vero 29 aliud animorum salus videtur esse quam probitas, quid aegritudo quam vitia, quis autem alius vel servator bonorum vw malorum depulsor quam rector ac medicator mentium deus? Qui cum ex alta providentiae specula respexit, quid 30 a unicuique conveniat, agnoscit et, quod convenire novit, accommodat. Hic iam fit illud fatalis ordinis insigne mira- 31 culum, cum ab sciente geritur. quod stupeant ignorantes.
Nam ut pauca, quae ratio valet humana, de divina pro- 32 funditate perstringam, de hoc, quem tu iustissimum et aequi * servantissimum putas, omnia scienti providentiae diversum v 'idetur. Et victricem quidem causam dis, victam vero 33 Catoni placuisse familiaris noster Lucanus ammonuit. Hic 34 ■gitur quicquid citra spem videas geri, rebus quidem rectus ordo est, opinioni vero tuae perversa confusio. Sed sit 35 * aliquis ita bene moratus, ut de eo divinum iudicium pariter uumanumque consentiat, sed est animi viribus inflrmus, cui 8 > quid eveniat adversi, desinet colere forsitan innocentiam, Per quam non potuit retinere fortunam. Parcit itaque sa- 86 piens dispensatio ei, quem deteriorem facere possit adver- 19 sq. Verg. Aen. II 426: iustissimas unus.. et servantissimns »«q>ii 22 Lucan. 1 128 victrii cansa deis placuit, sed victa Catoni 7* Boethii Phil. cons.
37 sitas, ne, cui non convenit, laborare patiatur. Est alius cunctis virtutibus absolutus sanctusque ac deo proximus: hunc contingi quibuslibet adversis nefas providentia iudi- 38 cat adeo, ut ne corporeis quidem morbis agitari sinat. Nam ut quidam me quoque excellentior: dvdgdg di] \sqov diuag al&SQcg olzodSitr^av.
39 Fit autem saepe, uti bonis summa rerum regenda defe- 40 ratur, ut exuberans retundatur improbitas. Aliis mixta quaedam pro animorum qualitate distribuit, quosdam -•• remordet, ne longa felicitate luxurient, alios duris (sinit) »• agitari, ut virtutes animi patientiae usu atque exercitatione 41 confirment. Alii plus aequo metuunt, quod ferre possunt. alii plus aequo despiciunt, quod ferre non possunt; hos in 42 experimentum sui tristibus ducit. Nonnulli venerandum saeculi nomen gloriosae pretio mortis emerunt, quidam sup- 0 phciis inexpugnabiles exemplum ceteris praetulerunt uv victam malis esse virtutem; quae quam recte atque disposite et ex eorum bono, quibus accedere videntur, liant, nulla 43 dubitatio est. Nam illud quoque, quod improbis nunc tnstia!
44 nunc optata proveniunt, ex eisdem ducitur causis. Ac de • tristibus quidem nemo miratur, quod eos malo meritos omnes existimant — quorum quidem supplicia tuni ceteros PTLYDK 6 ANAPOC YAur.Laud ANAPOC K nnapos P AH PVAur.Laud lioov T* toov D vfov V vioov rel. Jfua; Haupt (Herm. III 1 4« ) * L aatuai; P aatra; V Satra; Aur.K Saiaa; rel. AIEHEPC T <"*°~ iorvrar V OIKOAOHCHAN p OI aAAOAXNICA.N K 7 ttt P 8 **' uperans P, cf. supra 29, 13 10 remordet (rerum s. s.) V itaque tt rerom etexquo pendet, abiaticus relut mutatione (cf. 21, 6; 44, 2; 54, 6) ridetur excidisse (de glossis codicis Y, quae ad aliam lectionem pertinent, cf. 9, 1 9: 42, 19; U, 14; 79, 25; 89, 13; 105,28), reniordet corruptum ccnsct Baa. lco«-Plan.: drjor; ovyzBotT nttoa&ijrai), v. Eng. luxorient PT 1 dari9 i pennittit s. •.) V (sinit) Rand 11 Bgit. (ainit) Goth. quidam Obbs. XV. sgit. (rnlt) Jtluw. virtnte P, ut cid. K virtntis TV'D > 2 m *' tuont P possnnt — (13) ferre om. V 1 alii — possant om. P 15 saeenlis Bao. 18 accidere IT, cf. 86, U 20 eia P 21 male PlV), L 1 P#Pab sceleribus deterrent, tum ipsos, quibus invehuntur, emendant — laeta vero magnum bonis argumentum loquuntur, quid de huius modi felicitate debeant iudicare. quam famulari saepe improbis cernant. In qua re illud etiam dispen- 15 s sari credo, quod est forsitan alicuius tam praeceps atque importuna natura, ut eum in scelera potius exacerbare possit rei familiaris inopia; huius morbo providentia collatae pecuniae remedio medetur. Hic foedatam probris conscien- 46 tiam spectans et se cum fortuna sua comparans forsitan pertimescit, ne, cuius ei iucundus usus est, sit tristis amissio; mutabit igitur mores ac, dum fortunam metuit amittere, nequitiam derelinquit. Alios in cladem meritam praecipi- 17 tavit indigne acta felicitas, quibusdam permissum puniendi ius, ut exercitii bonis et malis esset causa supplicii. Nam 48 ut probis atque improbis nullum foedus est, ita ipsi inter se improbi nequeunt convenire. Quidni, cum a semet ipsis 19 discerpentibus conscientiam vitiisquisque dissentiat faciantque saepe, quae, cum gesserint, non fuisse gerenda decernant?
Ex quo saepe summa illa providentia protulit insigne B0 miraculiirn, ut malos mali bonos facerent. Nam dum iniqua 51 sibi a pessimis quidam perpeti videntur, noxiorum odio Uagrantes ad virtutis frugem rediere, dum se eis dissimiles student esse. quos oderant. Sola est enim divina vis, cui M mala quoque bona sint, cum eis competenter utendo alicuius boni elicit cffectum. Ordo enim quidam cuncta com- 63 plectitur. ut. quod adsignata ordinis ratione decesserit. hoc licet in alium, tamen ordinem relabatur, ne quid in regno Providentiae liceat temeritati.
6 exacervare PT l L ' VDK 9 spectans T*L et epectan3 AurS PTL «peetans rcl. Peip. (alo9arouivo; Pian.) 10 rei Pulman: cf. Eng.
Boetliii Phil. cons.
54 'sfgyaJJov S& ue xavra 9eov 8>g rrdvr' ayoqevEiv.
55 Neque enim fas est homini cunctas divinae operae machinas 56 vel ingenio comprehendere vel explicare sermone. Hoc tantum perspexisse sufficiat, quod naturarum omnium proditor deus idem ad bonum dirigens cuncta disponat dumque ea. quae protulit in sui similitudinem, retinere festinat, malum omne de rei publicae suae terminis per fatalis seriem 57 necessitatis eliminet. Quo fit, ut, quae in terris abundare creduntux, si disponentem providentiam spectes. nihil us- 58 quam mali esse perpendas. Sed video te iam dudum et pondere quaestionis oneratum et rationis prolixitate fatigatum aliquam canninis exspectare dulcedinem; accipe 121tur haustum, quo refectus firmior in ulteriora contendas.
VI. Si vis celsi iura Tonantis pura sollers cernere mente, aspice summi culmina caeli; illic iusto foedere rerum (*> veterem servant sidera pacem.
Non sol rutilo concitus igne gelidum Phoebes impedit axem nec. quae summo vertice mundi flectit rapidos Ursa meatus.
(«•> numquam occiduo lota profundo, cetera cernens sidera mergi cupit Oceano tinguere llammas; semper vicibus temporis aequis Vesper seras nuntiat umbras 1 Flom. M 176 2sq. Eccle.1.8: cunctae res difriciles, non potest eai homo explicare sermone 6 Phil.2,7: in similitudinem hominum factns-Iac. 3. 9: homines.. ad sim. dei facti, r. Eng. 27 22sqq. cf. M*** Cap.427, 7 (299,25): Phoeheos currus rapidosqne meatus. Verg. Georg-II 481 sq.: quid tantum Oceano properent se tinguere soles hiherni revehitque diem Lucifer almum. iu) Sic aeternos reficit cursus alternus amor, sic astrigeris belluni discors exsulat oris.
Haec concordia temperat aequis elementa modis, ut pugnantia tm vicibus cedant humida siccis iungantque fidem frigoraflammis, pendulus ignis surgat in altum terraeque graves pondere sidant.
His de causis vere tepenti («s> spirat ilorifer annus odores, aestas cererem fervida siccat, remeat pomis gravis autumnus, hiemem defluus inrigat imber.
Haec temperies alit ac profert, ooj quicquid vitam spirat in orbe; eadem rapiens condit et aufert obitu mergens orta supremo.
Sedet interea conditor altus rerumque regens flectit habenas (») rex et dominus, fons et origo, Iex et sapiens arbiter aequi, et, quae motu concitat ire, sistit retrahens ac vaga firmat; nam nisi rectos revocans itus («o> flexos iterum cogat in orbes, quae nunc stabilis continet ordo, dissaepta suo fonte fatiscant.
Hic est cunctis communis amor repetuntque boni fine teneri, <«) 1 VergTEcL 8, 17: diem.. age Lucifer almum 4 Georg. U 1 225: ignotis eisulat oris 17 Maxim. 5, 112: quidqnid toto spirat in orbe 6 pugnantia titiosum censet L. Xueller 11 bia de T' bisdem rel. PTL YDK iisdem Vulpiua isdem Peip. 16 proferat T' 18 aufer«t TK offert P 19 auppraema P 24 irae P 27 urbes PL \ *t vid. Y 1, D 104 Boethii PfciL cons.
quia non aliter durare queant, nisi converso rursus amore refluant causae, quae dedit esse.
1 7. Iamne igitur vides, quid haec omnia, quae diximus, 2 consequatur? — Quidnam? inquam. — Omnem, inquit, bonam prorsus esse fortunam. — Et qui id, inquam. nen 3 potest? — Attende, inquit. Cum omnis fortuna vel iucunda vel aspera tum remunerandi exercendive bonos, tum puniendi corrigendive improbos causa deferatur, omnis bona, 4 quam vel iustam constat esse vel utilem. — Nimis quidem, inquam, vera ratio et, si quam paulo ante docuisti proyidentiam fatumve considerem, firmis viribus nixa sententia.
5 Sed eam si placet, inter eas, quas inopinabiles paulo ante 6 posuisti, numeremus. — Qui? inquit. — Quia id hominum sermo communis usurpat et quidem crebro quorundam 7 malam esse fortunam. — Visne igitur, inquit, paulisper vulgi sermonibus accedamus, ne nimium velut ab humanitatis usu recessisse videamur? — Ut placet, inquam.
8 Nonne igitur bonum censes esse, quod prodest? — I ta es1, 9 inquam. — Quae vero aut exercet aut corrigit, prodest? — 10 Fateor, inquam. — Bona igitur? — Quidni? — Sed haec eorum est. qui vel in virtute positi contra aspera bellum gerunt vel a vitiis declinantes virtutis iter arripiunt. fi 11 Negare, inquam, nequeo. — Quid vero iucunda, quae w praemium tribuitur bonis. num vulgus malam esse decernit? * — Nequaquam. verum uti est, ita quoque esse optimam 12 censet. — Quid reliqua. quae cum sit aspera, iusto supplic' 0 13 malos cohercet, num bonam populus putat? — Immo omnium, inquam, quae excogitari possunt, iudicat esse miser- 14 rimam. — Vide igitur, ne opinionem populi sequentes quid- ■ 11 c/ r.96,15sq.
11 inquam denuo incipti E 12 fatnmque P 19 sq. quod « (prodest — prod om.) P 27 reliquam T^L^E dani valde inopinabile confecerimus. — Quid? inquam. — Ex his enim, ait, quae concessa sunt, evenit eorum quidem, 15 qui vel sunt vel in possessione vel in provectu vel in adeptione virtutis, omnem, quaecumque sit, bonam, in improbitate vero manentibus omnem pessimam esse fortunam. — Hoc, inquam, verum est. tametsi nemo audeat confiteri. — 16 Quare, inquit, ita vir sapiens moleste ferre non debet, quo- 17 tiens in fortunae certamen adducitur, ut virum fortem non decet indignari, quotiens increpuit beilicus tumultus. Utri- 18 que enim huic quidem gloriae propagandae, illi vero conformandae sapientiae difficultas ipsa materia est. Ex quo 19 etiam virtus vocatur, quod suis viribus nitens non superetur adversis; neque enim vos in provectu positi virtutis diffluere deliciis et emarcescere voluptate venistis. Proelium 20 cum omni fortuna animis acre conseritis, ne vos aut tristis opprimat aut iucunda corrumpat. Firmis medium viribus 21 occupate: quicquid aut infra subsistit aut ultra progreditur, habet contemptum felicitatis. non habet praemium laboris. In vestra enim situm manu, qualem vobis fortunam formare 22 malitis; omnis enim, quae videtur aspera, nisi aut exercet aut corrigit. puniL VII. Bella bis quinis operatus annis ultor Atrides Phrygiae ruinis fratris amissos thalamos piavit.
Ille dum Graiae dare vela classi optat et ventos redimit cruore, »> exuit patrem miserumque tristis foederat natae iugulum sacerdos.
Flevit amissos Ithacus sodales, 2 concessit ev. P 3 vel primum tm. T*L'E, alterum V*K PTL profecta Schcpss 10 sq. eonfirmandse Erlatig.' (100,12, ef.Baa.) J 5 ac nimis L'K nimis 2"* (probat Brakman;,u«zi v <«<S™; ioifuTav Plan., e f. Eng.) a nimis Peip. animis ae re Damste (ilnem. XXXIII ^ 52 ) 20 nisi ut P nisi at T' 25 gratiae T' 26 redemit P 28 foederat W federat Erlang.' Met. f(«)ed*r*t F'E foderat T* Erlang* (oifayiaaai Plan.\ foedera rtl. (turparat s.s. V) Boethii Phil. cons.
quos ferus vasto recubans in antro ao) mersit immani Polyphemus alvo; sed tamen caeco furibundus ore gaudium maestis lacrimis rependit. Herculem duri celebrant labores, ille Centauros domuit superbos, M) abstulit saevo spolium leoni fixit et certis volucres sagittis, poma cernenti rapuit draconi aureo laevam gravior metallo. Cerberum traxit triplici catena.
(W Victor immitem posuisse fertur pabulum saevis dominum quadrigis. Hydra combusto periit veneno, fronte turpatus Achelous amnis ora demersit pudibunda ripis.
«*) Stravit Antaeum Libycis harenis, Cacus Euandri satiavit iras, quosque pressurus foret altus orbis, saetiger spumis umeros notavit. Ultimus caelum labor inreflexo (*» sustulit collo pretiumque rursus ultimi caelum meruit laboris. Ite nunc, fortes. ubi celsa magni ducit exempli via. Cur inertes terga nudatis? Superata tellus 16 Sen. Herc. F. 1178: ora pudibnnda obtegit 17 Sen. Med. • straTit Antaeum, 653: Libycia harenis.
PTLVDKE 1 feros PVD 2 albo PT'Z) 1 17 anteum PE l antebnro £ antheum rel. libicis P lybicis T* lypicis T' 19 pressnrus L'K depressus Laud' compressns T*E cOpressus (cQ M r») Aur. pressns rel. (praessus P) 21 caelnm T*L'V caelo rcl. caelos Peif-22 callo Peip. (typothetarum errore) 26 nudatos PT l LIBER V.
1. Dixerat orationisqua cursum ad alia quaedam trac- l tanda atque expedienda vertebat. Tum ego: Recta quidem, 2 mquam, exhortatio tuaque prorsus auctoritate dignissima. sed quod tu dudum de providentia quaestionem pluribus aliis implicitam esse dixisti, re experior. Quaero enim. an B esse aliquid omnino et quidnam esse casum arbitrere. — Tum illa: Festino, inquit, debitum promissionis absolvere 4 viamque tibi, qua patriam reveharis, aperire. Haec autem 5 etsi perutilia cognitu, tamen a propositi nostri tramite paulisper aversa sunt verendumque est, ne deviis fatigatus ad emetiendum rectum iter sufficere non possis. — Ne id, in- 6 quam, prorsus vereare; nam quietis mihi loco fuerit ea, quibus maxime delector, agnoscere. Simul. cum omne dispu- 1 tationis tuae latus indubitata Qde constiterit, nihil de sequentibus ambigatur.
Tum illa: Morem, inquit, geram tibi. simulque sic orsa 8 est: Si quidem, inquit, aliquis eventum temerario motu nullaque causarum conexione productum casum esse definiat, nihil omnino casum esse confirmo et praeter subiectae rei significationem inanem prorsus vocem esse decerno; quis enim cohercente in ordinem cuncta deo Iocus esse ullus temeritati reliquus potest? Nam nihil ex nihilo exsistere 9 vera sententia est, cui nemo umquam veterum refragatus 22 v. Epicnrea ed. Uaencr p.5. 13; 371. Cla&s. Review XXXIV 161; XXXV -23. Ranj, j ahr b. Snppl. XXVI 425. Pers. 3, 84: gigni de "ihilo nihilnm.
Inscriptio deest in P AXICII MANLII SEVEBIXI BOETHfl PTLVDKE (BOETII Laud) VC ET INL EXCOXS (EXCOXSOfc T) ORD EXMAG OFF ATQE PATRICIO(-CII L*) PHILOSOPHICAE 'PHILOSOPHIAE T) CONSOLATJOXIS LIB • IIII EXPLICIT («pL I. qaartns TK) INCIPIT LIB V FELICITER TLVAur. DLaud. (om. tc et inl.. exmag o£f atque) K Boetliii Phil. cons.
est, quamquam id illi non de operante prineipio, sed de materiali subiecto hoc omnium de natura rationum quasi 10 quoddam iecerint fundamentum. At si nullis ex causis aliquid oriatur, id de nihilo ortum esse videbitur: quodsi hoc fieri nequit, ne casum quidem huius modi esse possibile est, * qualem paulo ante definivimus. — 11 Quid igitur, inquam. nihilne est, quod vel casus vel fortuitum iure appellari queat? An est aliquid. tametsi vulgus 12 lateat, cui vocabula ista conveniant? — Aristoteles meus id, inquit, in Physicis et brevi et veri propinqua ratione de- " 13 finivit. — Quonam, inquam, modo? — Quotiens. ait. aliqmd cuiuspiam rei gratia geritur aliudque quihusdam de causis. quam quod intendebatur. obtingit, casus vocatur, ut si quis colendi agri causa fodiens humum defossi auri pondus in- 14 veniat. Hoc igitur fortuito quidem creditur accidisse, verum non de nihilo est; nam proprias causas habet. quanim mprovisus inopinatusque concursus casum videtur operatu».
15 Xam nisi cultor agri humum foderet. nisi eo loci pecunuun 16 snam depositor obruisset, aurum non esset inventum. Hae sunt igitur fortuiti causae compendii, quod ex obviis sibi et conlluentibus causis, non ex gerentis intentione provenit.
17 Neque enim vel qui aurum obruit vel qui agrum exerciut, ut ea pecunia repperiretur. intendit, sed, uti dixi. qoo ilIe 18 obruit. hunc fodisse convenit atque concurrit. Licet i^itur detinire casum esse inopinatum ex contluentibus causis m 19 his, quae ob aliquid geruntur, eventum. Concurrere yero atque confluere causas facit ordo ille inevitabili conexioue procedens. qui de providentiae fonte descendens cuncta suis locis temporibusque disponit.
(S) (10) L Rupis Achaemeniae scopulis, ubi versa sequentum pectoribus figit spicula pugna fugax, Tigris et Euphrates uno se fonte resolvunt et mox abiunctis dissociantur aquis. Si coeant cursumque iterum revocentur in unum, confluat, alterni quod trahit unda vadi, convenient puppes et vulsi flumine trunci mixtaque fortuitos implicet unda modos; quos tamen ipsa vagos terrae declivia casus 10 gurgitis et lapsi defluus ordo regit.
Sic, quae permissis fluitare videtur habenis, fors patitur frenos ipsaque lege meat.
2. Animadverto. inquam, idque. uti tu dicis, ita esse l consentio. Sed in hac haerentium sibi serie causarum estne 2 15 ulla nostri arbitrii libertas an ipsos quoque humanorum motus animorum fatalis catena constringit? — Est, inquit; 3 neque enim fuerit ulla rationalis natura. quin eidem libertas adsit arbitrii. Nam quod ratione uti naturaliter potest. id 4 babet iudicium, quo quidque discernat: per se igitur fu-* penda optandave dinoscit. Quod vero quis optandum esse 5 mdicat. petit; refugit vero, quod aestimat esse fugienduni. Quare, quibus in ipsis inest ratio. inest etiam volendi nolen- 6 dique libertas, sed hanc non in omnibus aequam esse constituo. Nam supernis divinisque substantiis et perspicax 7 B mdicium et incorrupta voluntas et efficax optatorum praesto est potestas. Humanas vero animas liberiores quidem esse 8 necesse est, cum se in mentis divinae speculatione conserva nt, minus vero, cum dilabuntur ad corpora. minusque etiam, cum terrenis artubus colligantur. Extrema vero est 9 * servitus, cum vitiis deditae rationis propriae possessione 1 acham. P sequentium P 2 figit om. T' picula P 3 tvgris PTL VDKE "m. T'E uneis incl. Peip. 25 voluptaa P efficat P 96 esse P 27 necesse est erat. P 110 Boethii Phil. cons.
10 ceciderunt. Nam ubi oculos a summae luce veritatis ad inferiora et tenebrosa deiecerint, mox inscitiae nube caligant, perniciosis turbantur affectibus, quibus accedendo consentiendoque, quam invexere sibi. adiuvant servitutem 11 et sunt quodam modo propria libertate captivae. Quae tamen ille ab aeterno cuncta prospiciens providentiae cernit intuitus et suis quaeque meritis praedestinata dispomt.
II. Ildvr iyoQ&v xai rrdvr' irraxoveiv puro clarum lumine Phoebum melliflui canit oris Homerus, qui tamen intima viscera terrae (S) non valet aut pelagi radiorum infirma perrumpere luce.
Haud sic magni conditor orbis; huic ex alto cuncta tuenti nulla terrae mole resistunt, uo) non nox atris nubibus obstat.
Quae sint, quae fuerint veniantque, uno mentis cernit in ictu; quem, quia respicit omnia solus, verum possis dicere solem.
1 3. Tum ego: En, inquam, difficiliore rursus ambiguitnte 2 confundor. — Quaenam, inquit, ista est? Iam enim. quibus 3 perturbere, coniecto Nimium, inquam, adversari ac repugnare videtur praenoscere universa deum et esse uBn* 8 Hom. T277: 'H(li6( 9\ Se nivt <V xal nart 1*«*»*« cf ' 1 109. fi 323 9 Hooi. A 605: lafinoov v «o>- -jii&.o 18 Verg. Georp IV 393: quae snnt, quae fuerint, <jnne mox ventura traliuntur - c Cie. Xat. deor. II 68. 111 54. Lact. Inst. II 10. Finn. Mat. De err.?*•>>■ rel. 17, t Mart Cap. 74, 1 (48, 9) 22 sqq. ef. Aag. Civ. V 9-U PTLVDKE 1 ceciderint V 2 inscientiae VE 4 idiubant rVDK'?
rel. Peip.
libertatis arbitrium. Nam si cuncta prospicit deus neque 4 falli ullo modo potest, evenire necesse est, quod providentia futurum esse praeviderit. Quare si ab aeterno non facta 5 hominum modo, sed etiam consiliavoluntatesquepraenoscit, s nulla erit arbitrii libertas; neque enim vel factum aliud ullum vel quaelibet exsistere poterit voluntas, nisi quam nescia falli providentia divina praesenserit. Nam si alior- 6 sum, quam provisae sunt, detorqueri valent, non iam erit futuri firma praescientia, sed opinio potius incerta, quod io de deo credere nefas iudico.
Neque enim illam probo rationem. qua se quidam cre- 7 dunt hunc quaestionis nodum posse dissolvere. Aiunt enim 8 non ideo quid esse eventurum, quoniam id providentia futurum esse prospexerit, sed e contrario potius, quoniam 15 quid futurum est, id divinam providentiam latere non posse eoque modo necessarium hoc in contrariam relabi partem. Neque enim necesse esse contingere, quae providentur. sed 9 necesse esse, quae futura sunt, provideri, quasi vero, quae cuius rei causa sit, praescientiane futurorum necessitatis 10 an futurorum necessitas providentiae. laboretur ac non illud demonstrare nitamur, quoquo modo sese habeat ordo causarum, necessarium esse eventum praescitarum rerum, etiam si praescientia futuris rebus eveniendi necessitatem non videatur inferre.
Etenim si quispiam sedeat, opinionem, quae eum sedere 10 coniectat. veram esse necesse est atque e converso rursus, *i de quopiam vera sit opinio, quoniam sedet, eum sedere necesse est. In utroque igitur neccssitas inest, in hoc qui- 11 *lem sedendi, at vero in altero veritatis. Sed non idcirco 12 * qaisque sedet, quoniam vera est opinio, sed haec potius v era est, quoniam quempiam sedere praecessit. Ita cum 13 Boethii l'hil. cons.
causa veritatis ex altera parte procedat, inest tamen communis in utraque necessitas.
14 Similia de providentia futurisque rebus ratiocinari patet; nam etiam si idcirco, quoniam futura sunt, providentur, non vero ideo, quoniam providentur, eveniunt, niliilo minus tamen a deo vel ventura provideri vel provisa necesse est evenire provisa, quod ad perimendam arbitrii libertatem 15 solum satis est. Iam vero quam praeposterum est, ut aeternae praescientiae temporalium rerum eventus causa esse 16 dicatur! Quid est autem aliud arbitrari ideo deum futura, quoniam sunt eventura, providere, quam putare, quae olim 17 acciderunt, causam summae illius esse providentiae? Ad haec sicuti, cum quid esse scio, id ipsum esse necesse est, ita, cum quid futurum novi, id ipsum futurum esse necesse est; sic fit igitur, ut eventus praescitae rei nequeat evitari.
18 Postremo si quid aliquis aliorsum, atque sese res habet, existimet, id non modo scientia non est, sed est opinio fallax 19 ab scientiae veritate Ionge diversa. Quare si quid ita futurum est, ut eius certus ac necessarius non sit eventus, id 20 eventurum esse praesciri qui poterit? Sicut enim scientia ipsa impermixta est falsitati, ita id, quod ab ea concipitur, 21 esse aliter, atque concipitur, nequit. Ea namque causa est. cur mendacio scientia careat, quod se ita rem quamque habere necesse est, uti eam sese habere scientia comprehendit.
22 Quid igitur, quonam modo deus haec incerta futura 23 praenoscit? Nam si inevitabihter eventura censet. quae etiam non evenire possibile est. fallitur, quod non sentire 24 modo nefas est. sed etiam voce proferre. At si ita, uti sunt, ita ea futura esse decernit, ut aeque vel fieri ea vel non fieri posse cognoscat, quae est haec praescientia, quae nihil PTLVDKE 6 ab TLV l DK 7 provisa om. T»V'E* Peip.; ef. Kng. 13 esse — id ipsom in mg. T 14 sq. ita — necesse cat om. PD l novi — certum, nihil stabile comprehendit? Aut quid hoc refert 25 vaticinio illo ridiculo Tiresiae Quicquid dicam, aut erit aut non?
Quid etiam divina providentia humana opinioue praestiterit, 26 * si uti homines incerta iudicat, quorum est incertus eventus? Quodsi apud illum rerum omnium certissimum fontem nihil 27 incerti esse potest, certus eorum est eventus, quae futura firmiter ille praescierit.
Quare nulla est humanis consiliis actionibusque libertas, 28 0 quas divina mens sine falsitatis errore cuncta prospiciens ad unum alligat et constringit eventum. Quo semel recepto 29 quantus occasus humanarum rerum consequatur, liquet. Frustra enim bonis malisque praemia poenaeve proponun- 30 tur, quae nullus meruit liber ac voluntarius motus animorum.
1 Idque omnium videbitur iniquissimum, quod nunc aequissi- 31 mum iudicatur, vel puniri improbos vel remunerari probos, quos ad alterutrum non propria mittit voluntas, sed futuri cogit certa necessitas. Nec vitia igitur nec virtutes quic- 32 quam fuerint, sed omnium meritorum potius mixta atque indiscreta confusio, quoque nihil sceleratius excogitari potest, cum ex providentia rerum omnis ordo ducatur nihilque consiliis liceat humanis, fit, ut vitia quoque nostra ad bonorum omnium referantur auctorem. Igitur nec sperandi 38 aliquid nec deprecandi ulla ratio est; quid enim vel speret quisque vel etiam deprecetur, quando optanda omnia series indeflexa conectit?
Auferetur igitur unicum illud inter homines deumque 34 commercium sperandi scilicet ac deprecandi. si quidem iustae humilitatis pretio inaestimabilem vicem divinae gratiae promeremur, qui solus modus est. quo cum deo colloqui 3 Hor. Sat II 5,59; ef. Cic. Nat. deor. I 70 1 fert P differt Bentley (ad Eorat.) 2 ridiculo om. P PTL 17 futnra P 24 e3set Sehepss potest P 29 praeconio P 30 pronieremar ^emur in ras.) T promereremur Schepis Boethii PLil. cons.
homines posse videantur illique inaccessae luci prius quoque, quam impetrent, ipsa supplicandi ratione coniungi. 36 Quae si recepta futurorum necessitate nihil virium habere credantur, quid erit, quo summo illi rerum principi conecti 36 atque adhaerere possimus? Quare necesse erit humanum * genus, uti paulo ante cantabas, dissaeptum atque disiunctum suo fonte fatiscere.
III. Quaenam discors foedera rerum causa resolvit? Quis tanta deus veris statuit bella duobus, ut, quae carptim singula constent, (6) eadem nolint mixta iugari?
An nulla est discordia veris semperque sibi certa cohaerent, sed mens caecis obruta membris nequit oppressi luminis igne (w) rerum tenues noscere nexus?
Sed eur tanto flagrat amore veri tectas reperire notas? Scitne, quod appetit anxia nosse? Sed quis nota scire laborat? <«*) At si nescit, quid caeca petit?
Quis enim quicquam nescius optet aut quis valeat nescita sequi quove inveniat? Quis reppertam queat ignarus noscere formam? (*>> An. cum mentem cerneret altam, pariter summam et singula norat? Nunc membrorum condita nube non in totum est oblita sui 13 discordia nulla est Ptip. 19 repperire codd. 21 notsm rcl noU» (i-<. caustu Peip. loborit T' 22 quid (h cnr 5. s.) T eur in tos.V qui P 23 optat PK 25 qnisqne i* quiave irt vid. Pulman, Peifrepertam libri summamque tenet singula perdens. Igitur quisquis vera requirit, <») neutro est habitu; nam neque novit nec penitus tamen omnia nescit, 5 sed, quam retinens meminit, summam consulit alte visa retractans, ut servatis queat oblitas (») addere partes.
4. Tum illa: Vetus, inquit. haec est de providentia l »° querela M.que Tullio, cum divinationem distribuit, vehementer agitata tibique ipsi res diu prorsus multumque quaesita, sed haudquaquam ab ullo vestrum hactenus satis diligenter ac firmiter expedita. Cuius caliginis causa est, quod 2 humanae ratiocinationis motus ad divinae praescientiae 15 simplicitatem non potest ammoveri, quae si ullo modo cogitari queat. nihil prorsus relinquetur ambigui. Quod ita 3 demum patefacere atque expedire temptabo, si prius ea, quibus moveris, expendero. Quaero enim, cur illam solven- 4 tium rationem minus efficacem putes, quae quia praescien- 10 tiam non esse futuris rebus causam necessitatis existimat, nihil impediri praescientia arbitrii libertatem putat. Num 5 enim tu aliunde argumentum futurorum necessitatis trahis, nisi quod ea, quae praesciuntur. non evenire non possunt? Si igitur praenotio nullam futuris rebus adicit necessitatem, 6 a quod tu etiam paulo ante fatebare, quid est, quod voluntarii «itus rerum ad certum cogantur eventum?
Etenim positionis gratia, ut. quid consequatur. advertas, 7 statuamus nullam esse praescientiam. Num igitur. quantum 8 ad hoc attinet, quae ex arbitrio veniunt, ad necessitatem 10 iLque om. T l meneque tnlit iocum divinatione P distxuit PTLVKE R£*F describit L' 12 autquaquani P 19 efrica computes P praesentiaru bii P 29 eveniunt T Peip.
8» Boetliii Phil. cons.
9 cogantur? — Minime. — Statuamus iterum esse, sed nihil rebus necessitatis iniungere; manebit, ut opinor. eadem 10 voluntatis integra atque absoluta libertas. Sed praescientia, inquies, tametsi futuris eveniendi necessitas non est. signum 11 tamen est necessario ea esse ventura. Hoc igitur modo, etiam si praecognitio non fuisset, necessarios futurorum exitus esse constaret; omne etenim signum tantum, quid sit, 12 ostendit, non vero efficit, quod designat. Quare demonstrandum prius est nihil non ex necessitate contingere, ut praenotionem signum esse huius necessitatis appareat; alioquin si haec nulla est, ne illa quidem eius rei signum poterit esse, 13 quae non est. Iam vero probationem firma ratione sul>-nixam constat non ex signis neque petitis extrinsecus argumentis, sed ex convenientibus necessariisque causis esse ducendam.
11 Sed qui fieri potest, ut ea non proveniant, quae futura esse providentur? Quasi vero nos ea, quae providentia futura esse praenoscit, non esse eventura credamus ac non illud potius arbitremur, licet eveniant, nihil tanien, ut eveni-