Caeterum sapiens neque se parvi facit, n^que commoditates suas negligit, ut quibtis nemo rectius utatur '& Quare et injuriam omhem i quatenus jus fasque est, a se propulsabit '* Aberit igitur a viro bono pume^lx ^ minusque quam par est sibi tribuendi afectio, Haec ipsa tamen ^ quamdiu damnum ejus penes quem ^rror est non egreditur, rideri magis quam culpari solet, nec tam injustitia quahi dtultitia dicitur^ At si quando privata jactura commune peridulum secum trahit, tum vero vi omni contra nitendum est ^ ne fklsa civium per*-suasione bonum publicUm corrumpatuf. Talis illorum igniivia fuit ) qui religiohe aliqua impediti quohiinus pugharent, res suas hostibus prodiderunta Judaeorum sabbata ^ et Graecorum luhas ^ novimus et si qui alii non satis heroicum illud * tehuerunt: Nil augustius est, patHdm quam Marte tuiri.
I* Multa possim exempla referre eorum, qui istam in partem peccaverunt. Sed quid necesse est? Quis enim dubitat, quin pios se et humanos Hebraei arbitrarentur, quod non in Madianitas et Cananaeos ad intemecionem saevirent >? Cui ignota est Saulis in regem devictum perversa misericordia '? quam tamen ob rem et hic et illi reprehensi acriter et puniti sunt.
£t ne hoc quidem nunc agitur, sed ne relinquantur penes hostem vires» quibus innocentium in exitium utatur. Vere sane, vere summus ille doctor pietatis et morum • culpare bellum ob incommoda, quae inde sequuntur, cujus generis et caedes et praedae sunt, timidorum[tsst dixit noh religidsorum.
Hunc igitur terrorem animi tenebrasque necesse est Non radii solis neque lucida tela diei Discutiant^ sed naturae species ratioque. * Proprie enim ista, ni fallor, poetae verba usurpabo, cum omnino ex ipsa naturae specie, non aliunde quaerendum sit, quantum aliis, quantum nobis debeamus. Ita fiet ut explorato belli ac potissimum praedae jure, omnis res ista patere cuivis possit, qui modo sensu communi non careat.
jiirgiim. Id autem, de quo quaeritur, tale est. Cum ab anno usque 1595 missae ab Hollandis Zelandisque mercatoribus naves in diversas Indici Oceani insulas, ab imperio Lusitanorum liberas, commerciorum gratia itassent, nautae multis suorum caedibus suisque damnis, quae per Lusitanorum calumnias aut emissarios eorumdemque perfidiam et vim denique apertam atque armatam, cum ipsi tum sociae gentes pertulerant, ad ultionem tandem se composuere. Post aliquotedita utrinque hostilitatis exempla anno 1602 accidit, ut Jacobus Hemskerckius classi Amstelodamensi octo navium praefeci Num. 19. 31. f)eut. 7. a. * Sam. i. 15. Ambros. de off, 1. i. citatur in c. est injusta. [Haec non leguntur in libro Ambrosii de officiis, verum inserm. 8. ad ps. 118. vs. 2. Vide annot. ad Decr. Grat. p. a. as- 4. 33-] " August. c. Faust. Manich. 1. aa. c. 74. citatur in c. quid culpatur. [Decr. Grat. p. a. as.
DE JURE PRAEDAE. CAP. I. 5 tus in freto Cincapurano, quod alterum est eorum quibus discreta Taprobane Malaccam contra aspicit, navem Lusitanicam ejus generis, qxias caraccas vocant, Catharinam nomine, onustam mercibus inque deditionem coactam, hominibus dimissis domum abduceret. Fecerant quidem et alii ac postea fecerunt haud multum discrepantia, sed quia istud factum multis nominibus nobilissimum est, vice omnium quaestioni subjicere placuit, ut quo examinato facile caetera judicentur.
Sed hunc mihi laborem aggredienti multiplex disputatio oc- Distnb. currit, non quo argumentum per se haud satis expeditum sit, sed dissimilitudine dubitantinm, qui partim religione quadam adducti approbare praedam verentur, quasi minus jure partam atque^ legitimam: alii de jure non ambigunt, sed hoc metuere videntur, ne tali facto labem aliquam famae aspergant: deinde si qui sunt, qui nec aequitati causae difBdunt, nec ea ratione existimationem suam laedi posse existimant, aliquid tamen imaginantur, quo evenire possit ut hoc ipsum, quod in praesens utile et quaestuosum videtur, jacturam latentem et damnum secum trahat. Ita fit ut quotquot sunt disceptandi genera, quae apud oratores * tractari solent, hic omnia concurrant. Nec enim hoc duntaxat, rectene an perverse factum sit, velut apud judicem agitandum est, sed in laudando aut vituperando, munere censoris, sumendae partes, et quia manet occasio, anne idem quod hactenus fectum est, in posterum fieri expediat, consilium oportet dari. Prima igitur ju-ju,^;^^^. ris erit quaestio, quae caeterarum quodammodo praejudiciaiis est. Ad hanc autem illa naturae, quam dixi, ratio vel maxime pertinet. Nam illi quidem operam mihi ludere videntur, qui res non inter cives sed populos diversos gestas, idque non pace sed bello, ex scriptis duntaxat legibus dijudicant. Dionis ejus, qui eloquentiae merito Chrysostomus dicitur, nitidus est in hanc rem locus *: ruv (uv syypa^puv oxihh iv roTg TTO^Sflloig ](TXV6l\ TO, Sf Uvj CpUKirTSTXl TTXpX TTClUTl ^ KXV sU fV^^^TJJV tx^pcat TTfiQi^G^h Eorum sant quac scripta sunt nihil intcr hosUs vaUt; morcs autcm scryantur ab omnibus ^ ctiam cum ad cxtrcmum odii proccsscrint. Ubi mores idem simt y quod apud TuUium ^ non scriptd scd nata lcx y et apud Sophoclem ' iypairroc wur^Xri Ssuy v6puf4f»^ non scripta quidcm illa scd ccrta Dciim jura. Lactantius • vero etiam philosopbos repreheadit, quod cum de officiis ad reB^ militarempei:* tineutibus disputaot, eam non ad vei am justitiam accommodant, sed ad vitam moremque civilem. Quos auctores si illi non legunt, at Baldum ^ suum audlre debuerant, qui sapienter docuit inter eos, qui supremam hnperii potestatem. sibi vindicant,. si quid inciderit cpnirentioms 9 non alium daxi j.udicem., quam naturalem rationem, bonprum atque malorum arbitram: quod et alii erudltiores ^ consciscunt. Nec loi^e abit vulgatum illud, intellectus penuria eum laborare, qui legem quaerat ubi naturalis suppetat ratio. Aliunde igitur quam ex legum Romanarum corpore petenda estpraestiabilis illa s(;ientia, quam Cicero * dicit (^>nsistere in foederibus, pactionibus, conditionibus populorum regum. exterarumque nationum, in omni denique belli jure ac pacis. Melius aliquanto illi et certius, qui ex sacris litteris ista m^}imt disceptari, nisi quod nudas plerumque historias aut jus civile Uebraeorum pro jure divino obtendunt. Nam quae passim ex omnium gentium annalibus alii collegerunt, ut ad rem illustrandam pluriaium, ita ad dijudicandum aut nihil aut parum valent » cum fere idem saepius fiat, quod male fit. Veram igitur nobis viam munierunt veteres illi jurisconsulti ^ quorupi nomina reveremur, qui saepissime artem civilem ajd ipsos» naturae fontes revoc^t ^ Quod et apud Tulliumr • DE JURE VRAtV>At. CAP. I. / est: dicit enim non a praetoris edicto» ut tunc plerique faciebant, neque a XII tabulis » ut superiores, sed penitus ex intima philosophia hauriendam juris disciplinam. In hoc igitur prima esse debet cura: nec parum tamen ad confirmandam fidem valet, si quod jam nobis naturali ratione persuasum est, sacra auctoritate comprobctur, aut idem videamus sapientibus quondam viris et laudatissimis nationibus placuisse. Ordo autem instituto hic convenit, ut initio quidordo, universim atque in genere verum sit videamus, idque ipsum contrahamus pautatim ad propositam fiicti speciem. Sedquemadmodum matbematici, priusquam ipsas demonstrationes aggrediantur, communes quasdam solent notiones, de quibus inter omnes fecile constat praescribere » ut fixum aliquid sit, ih quo retro desinat sequentium probatio, ita nos quo fimdamentum positum habeamus, cui tuto superstruantur caetera, regulas quasdam et leges maxime generales indicabimus, velut anticipationes, quas non tam discere aliquis, quam reminisci debeat. Eam ad rem novitatis mihi, forte etiam prolixitatis venia or^da est. Lectorum itaque patientiam rogo, ut quod re ipsa comprobabitur, id nunc mihi in antecessum credant, si quod taedium creaverint principia, ut plerique existimabunt satis cognita, ut omnes altius repetita, hoc ipsum defluentium inde argumentorum certitudine compensatum iri. Etiam illud haud falso utique afErmaverim, quaestiones juris bellici, quae perturbatissimae hactenus fuerunt, etiamsi hic omnes expressae non erunt, ex iisdem tamen principiis et eadem docendi ratione expediri posse atque definiri. Sequuntur dogmatica dc jurt praedae.
CAPUT IL Prolegombna, in quibus Rbgulab IX £T Legbs XIIl.
Unde nobis principium, nisi ab ipso principio? Prima igitur esto regula, supra quam nihil: Quod Deus se yelle signi-- RtguU /.
8 DE JURE PRAEDAE. CAP. II.
ficarit^ idjus est. Haec sententia ipsam juriscausam indicat ac merito primi principii loco ponitur * vidcturque jus a Jove dictum, unde et jurare et jusjurandum, Jovisjurandum: aut quia veteres quae nos jura dicimus, jusa ', hoc est jussa dixerunt. Jubere autem potdstatis est. Prima potestas in omnia Dei, ut artificis in opus et ut dignioris in minus dignum. Ausonius •: Jus certa Dei mens, Hoc est quod Orpheus et post Orphea veteres poetae omnes * senserunt, cum dicerent Jovis adsessores esse Themin et Dicen; unde recte Anaxarchus colligebat non tam ob id Deum aliquid velle, quia justum est, quam justum esse, quia Deus vult: etsi ille eo dicto abutebatur. Plutarchus ^ autem paulo subtilius non tam Deas illas vult Jovi adsidere, quam Jovem ipsum et Themin esse et Justitiam et legum omnium antiquissimam atque perfectissimam; quae et Chrysippi fuit sententia • dicentis legis perpetuae et aeternae vim, quae quasi dux yitae et magistra offl' ciorum sit^ Jovem dici. Dei voluntas non oraculis tantum et extraordinariis significationibus, sed vel maxime ex creanjus tis intentione apparet. Inde enim jus naturae est ^. Optime igitur Cicero ' cognitionem rerum caelestium etiam ad justitiam prodesse vult, cum cognitum habeas, quod sit summi rectoris et domini numen, quod consilium, quae voluntas; cujus ad naturam apta ratio vera illa et summa lex a philosophis dicitur. Huc et illud • pertinet: dixitque semel nascentibus auctor Quidquid scire licet, Et quem modo dicebam Chrysippus *•: oi yxp sttiv sbpstv riiq hKXiQcrvwig »K?^v cipx^v oxii^ ixXriv yivs<nv ^ ti t^i/ & tou Atog kou D£ JURE PRAEDAB. CAP. II. 9 Tijv Sk rn^.mm ^(rsax;. Non potest aliud reperiri justitiae principium origove alia^ quam a Deo et a communi natura. Cum igitur res conditas Deus esse fecerit et esse voluerit, proprietates quasdam naturales singulis indidit, quibus ipsum illud esse conservaretur et quibus ad bonum suum unumquodque, velut ex prima originis lege, duceretur *. Unde principium totius naturalis ordinis recte poetae et philosophi veteres * amorem statuerunt, cujus prima vis primaque actio reciproca est in se ipsum. Qua ratione culpandum non est quod secutus Academicos Horatius * utilitatem justi et aequi prope matrem dixit. Omnis enim natura, ut plurimis locis Cicero inculcat, diligens est sui seque salvam ac beatam vult, idque non in hominibus solis videre est sed in bestiis etiam, imo et in rebus inanimis. Hic enim est ille verus et divinus sui amor *, omni ex parte laudabilis. Quae enim in vitiis ponitur 0i?ixuTlcc, hoc est nimium sui studium, istius amoris excessus est. Recte autem Socrates cum apud Xenophontem * tum apud Platonem • atque etiam Diogenes ^ justitiam virtutem statuunt, quae nos utiles facit cum aliis tum nobis ipsis. Quippe hominem justum nullo modo sibi ipsi suarumve partium uUi facturum injuriam, causamve sibi futurum doloris aut incommodi. Quod egregie Plutarchus ' adjuncta comparatione explicat, cum negat oleo similem esse justitiam, quod a medicis^ dicitur exterioribus corporis prodesse, nocere interioribus: justo enim summam sui esse curam. Alii ' qui nomina subtilius distinguunt, non tam justitiae hoc opus esse volunt, quam caritatis, ad quam nos natura lO OB JUR£ PAABSAB. CikP. II.
astringat, illud interim fatences, in rebus humanis primam csst hominis adyersus se ipsum officii ratiouem» Offidum aotem omne est, ut philosophi Ioquuntur,Tf^} rci Togixioyrx TpogiifAZgy hoc est, quac certo modo ad nos referuntur. Sunt autem haec duplicia, alia enim boni, alia mali ad nos rationem habent: quod et affectiones indicant duae, quas non homini soli sed animantibus cunctis natura indidit, fiiga et appetitus. Id autem officium, de quo hic nobis agendum est, non ad cuncta bona malaque pertinet, sed ad ea duntaxat, quae homines hominibus aut conferre aut adimere possunt, tam actiones extemasquam res ipsas. Nam praeter haec nihil venire potest in eam comparationem, qua iUud quaeritux, quantum homo sibi, quantumque alteri debeat. Haec autem bona malaque in summa duorum sunt generum. Prioris digniorisque ordinis sunt ea quae corpus ipsum attingunt, ut in malorum censu mors et huic affinis membrorum mutilatio et morbi; in bonorum vita cum integritate corporis et bona valetudine* Secundae classis quae sunt, ea ad res pertinent extra nos positas, nobis tamen utiles aut inutiles, tristes aut jucundas: quales sunt hinc honor, divitiae, voluptas; inde in&mia, paupertas, dolor. Quare Plato ^ cum dicit versari justitiam t* p) (rifAMroq Sspm-eixy ij TTepl xp*if4MTav Kriicriv, circa corporis curam videlicet ct rerum possessionem, rerum nomine etiam facta comprehendit. £x hac igitur conjugatione emergunt leges juris naturalis duae.
Lex L Prior: Vitam tueri et declinare nocitura liceat *. AJtera: Ltx IL Adjungere sibi quae ad vivendum sunt utilia eaque retinere liceat; quod quidem cum TuUio * ita interpretabimur: con^ cessum^ sibi quisque ut malit ^ quod ad vitae usum pertineat ^ quam alteri acquiri, id fieri non repugnante natura. Nemo dieniqne fiiit in uUa secta jphUosophorum, qui de finibus disputaturus non has leges ut certissimas ante caetera poneret *.
Hac enim ^ re ^t. &t;oicis et Epicureis et Peripateticis con-' venit; ne Academici quidem videntur dubitasse.. Quatenus autem corpore constamus, alia nobis corpora naturaliter aut prodessQ possunt, aut nocere. £t sk lex illa prior exercetur repakioae corporis a corpore, posterior applicatione corporis ad corpua^ Cui U3ui data animaE^tibus membra et nobis pedes ac manus, quae tum propulsationis,, tum applicationis ministerio fuogerentur. Applicatio ea Dei donatione est: nam qui aiiiiAantibus ut essent dedit y idem dedit ad hanc rem necessairia^ Ncs^^aria autejn sunt alia ut quid sit, alia ut cui bene sit: incolumitatis et conunoditatis dicere possumios.. Omnino autem viliora praestantiorum usibus concessa, utplantae herbaieque bestiis, b^stiae et res in universum omnes homini ^, ut qm dignkate irebus omnibus conditis praeoellat. Cum autem Deus ista humano generi, non homkiibus singulis donavexit *,. nec taoien ad usus converti possint nisi privatim occupaado, necesse fuit eo deveniri ut suum cuique fieret, quod esset apprebe^sum, ri h^psreptvfjUvou» Apprehensio haec possessio P9f/«/m. dicitujD, unde usus et mox dominium secutum est •. At vero non satis conservationi operum suorum provisum Deus credidit y si suam duntaxat incolumitatem cuique commendaret ^, nisi et rem alteram alterius commodis vellet consulere, ut cuncta inter se velut aeterno foedere Qonsentireut. Sejieca: aheri viym oportct, « yis tiH yiyercf^ Duplex itaque est amor, sui et alterius, quorum ille cupidinis, hic amicitiae dicitur ^. Hujus autem aliqua. etiatm in rebus ua^nimis species obseryatur, in brutis animantibus clarior, ia homine vero luculentissima, ut cui praeter communes cum caeteris affectiones peculiariter concessa sit ratio illa imperatrix: cui scilicet ab ipso Deo prinla DE JURE PRABDAE. CAP. II.
cipiuiD 9 qui mentis suae imaginem homini impressit, quod Epicharmi versu * notatur: i ii ys ravipaTrou xiyo^ ir^iuK &7rb rou telou }Jyou.
Nam Dei a rationc ratio nascitur mortalium. Est quidem ista ratio nostro vitio obnubilata plurimum, non ita tamen, quin conspicua restent semina divinae lucis, quae in consensu gentium maxime apparent* Cum enim malum falsumque sit natura sui quodammodo infinitum ' atque insuper sibi repugnans » concordia universalis nisi ad bonum et verum esse non potest. Placuit autem plerisque hunc ip-^^'prfmV* ^^^ consensum jus naturae secundarium, seu jus gentium primarium appellare: cujus legem Cicero • nihil aliud esse ait, nisi rcctam ct a numinc Dcorum tractam rationcm^ qui et alibi: omni in rc conscnsio omnium gcntium lcx naturac putanda cst. Vidit hoc Heraclitus *, qui cum duos poneret?Jyoug, rou ^vov kxi tov Htov, communcm scilicet propriamquc rationcm, sive scnsum, illum esse vult veritatis xp/-ryiptov et quasi judiccm, rk yot,p Koivfj ^ouv6fA6vx TrKrri 9 fida cnim cssc quac communitcr ita vidcrcntur. Deinde adjicit, rpi^ovrxt ^ivrsg ot ivipiTrtvoi vdfiot UTri evig rou Ssiou. Lcges mortalium omncs ab una divina foyentur *. Et sic regula R£guia iL secunda a priori derivatur: Quod conscnsus hominum vcllc cunctos significaverit ^ id jus est. Maxime autem in eo consentitur, aliena nobis commoda curanda esse, quia id fere homini proprium est: unde Senecae • sapientia bonum dicitur et suum et alicnum. Hinc illa justitia proprie dicta incipit, quam Aristoteles ^ aliique circa bonum alicnum vcrsari tradi- DE JURE PRAEDAB. CAP. II. i^ derunt, Cicero * et Apuleius * foras spectare dicunt: de qua praeclare Hesiodus *: Ix^v^i f^ X») Sijpa) jcx) oJavoYg TrsreijvoTg hisfjbsv i^^ii\oug9 i^jrii ov $/x)f irr) fier xurav^ Humano generi nam lex datur ab Jove summo.
Quippe ferae, pisces, avium genus altivolahium Mutua se vertunt in pahula, juris egentes: Justitia at nobis ^ quae res est optima^ cessit. Seneca *: ut omnia inter se membra consentiunt, quia sin^ gula servari totius interest, ita homines singulis parcent, quia ad coetum geniti sumus. Salva autem esse societas^ nisi amore et custodia partium nonpotest. Idem * alibi: Securitas securitate mutua paciscenda est. Haec est illa hominum inter se cognatio, illa mundi civitas, quam tot tantisque praeconiis veteres philosophi nobis commendant, praesertim Stoici, quorum sententiam etiam Cicero * exsequitur: ex qua et illud est Florentini '^: cum cognationem quandam inter nos natura constituerit, consequens esse ut hominem homini insidiari ne' fas sit; quod ille • optime ad jus gentium refert. Unde apparet quam non recte magistri ignorantiae Academici contra justitiam disputaverint, eam quae natura est ad utilitatem duntaxat suam ducere, civilem vero non ex natura esse, sed ex opinione. Hanc enim mediam justitiam, quae humano generi propria est, omittebant •.
Ex regula igitur prima et secuilda leges duae procedunt de bono alieno, quae prioribus de bono suo respondent, easque justo limite circumscribunt *^ Una: Nequis alterum laedat;uxUL ux if: alteni: iNT^ qws occupet alttri ouupat^^ Haec \tx abstihentiae, illa innocentiae est: inde vitae securitas oritur, hinc dominiorum distinctio, celeberrimumque illud Meum et Tuum ^ Et hoc est illud, quo veteres * respexerunt, cum Cererem legiferam ejusque sacra Thesmophoria dixere, jurt ex agrorum divisione inventa significaqtes. BAtio posterioris legis apud Quintilianum * tst: Si haec conditio est, ut quidqutd in usum hominis cessit proprium sit habentis, profeeto qutdquid jure possidetur injuria aufertur^ Hac velut fiducia inita est hominum societas, ad quam homo ex instituto Creatoris ffiagis quam caetera animantia ferebatur *. Hinc r^ fyytJ^iKoLia, hoc est mutuae actiones passionesque natae sunt ^ et bonl malique ^ sui et alieni mistura: hinc illud ut homo homini Deus, homo homini lupus diceretur. Quare justitia iila desideratur quae proprie ipeni xotucQviKii ', virtus socialis, dicitur. Bonum autem, quod justitia haec socialis respicit, aequalitatem, IwofAietv^ malum inaequalitatem, vxem^loev^ appellamus. Nam sicut in rerum natura id bonum est, quod quam maxime potest unum est, ita in omni societate. Unum autem est primun) quidem idem, secundo autem loco tantumdem^ Quare ubi illud haberi non potest hoc succedit. Tantumdem autem duplex est, numeri et proportionis; sicut viginti quindecim et decem quinque pari numero superant, quinario scilicet, at viginti decem et decem quinque pari proportione, dimidio nimirum sui. Numerus tantum partes inter se componit, proportio partes ad totum refert. Itaque hi quibus alicujus totius procuratio convenit, justitia utuntur proportionali, quae et assignatrix dici potest.
Hac paterfamilias domesticis suis, pro diversa aetatum ac conditionum ratione, dimensum pensumque assignat. Hac Deus ipse universum ordinat, quem non alio sensu Plato