•DBJ0kB PRASDAB. CAP. II. 15 <ieomttfam dixit, quam quia jus et acquum proportione quadam administrat *, ut ipse in Gorgia interpretatur: geometrac enim finis est omnia ad aequalitatem reducere. Altera autem justitia, quam nunc compensatricem placet dicere, non in communibus sed in propriis cujusque versatur, ideoque partes ad totum non refert, hoc est res et actiones seposito personarum respectu examinat. Opus ejus duplex, circa bonum quidem, servare; circa malum autem, sanare. Et leges igitur duae: una, Malefacta corrigtnda: ^* ^* altera, Bemfacta repensanda: Graece ivTswrottiriov, Nam- ^* ^-que haec partium inter se relatio velut mixta est ex relatione reciproca, quae primi ordinis leges constituit, et foras prominente 9 quae secundi: ipsa vero mutua et altema est: unde nascitur talio, ro dm7re7rov6o(; ^ restitutio schol^s^ ticis 5 opus justitiae compensatricis. Per hanc et qui plus habet alterius benefacto, id ipsum benefactori minus habenti reddit, et qui minus habet alterius malefacto, id ipsum a malefactore plus habente recipit, Unde sequitur obligationum genera esse duo, philosophis * sKov^nov kou aKovtrtou, voluntariam et nec voluntariam, jurisprudentibus " ex con" tractu et delicto. Utrovis modo, qui plus habet, debitor, qui minus, creditor dicitur, tantumdemque alteri superest, quantum alteri deest ♦: quod si illi demtum huic additur, ea vera justitia est. Haec postulat rem reddi tam in furto quam in commodato, utque ex emto pretium, ex locato mercedem pendi, ita damnum datum exsolvi, pro injuria satisfieri. Fit autem nonnumquam, ut ea quae sunt partium propria ad totum, non tamen ut totum, dirigantur: neque tum personarum merita, sed rerum aut actionum valor expendi debet. Hinc praemia poenaeque descendunt. Nam et l6 D£ JURB PRABDAE. CAP. II.
adversus eum, qui beneficium sibi praestitit, grata esse universitas debet, sicut rerum utilium repertores ab humano genere laudem gloriamque retulerunt; et contra satisfacere pro injuria debent, non minus qui omnibus eam, quam qui uni intulerunt. Pertinet autem ad omnes quodammodo injuria etiam uni illata, ob exemplum maxime, sicut corpgris interest membra habere sana, praecipue ob contagium. Sed cum poena noxia sit ei, cui infertur, mirum videri potest, justitiam, quae pro cunctis sollicita est, ad malum cujusquam ferri. Quod ut intelligatur, notandum est numquam ullam artem malum sibi ut finem proponere, interdum tamen ut re interjecta uti, sine qua ad bonum veniri non potest, idque duntaxat ex necessitate. Numquam aegrum dolore afficiet medicus, nisi cum ratio valetudinis hoc exigit, neque partes ullas abscindet, nisi cum interest corporis. Ita dolor et mutilatio, quaepersemalaerant, incipiunt bona esse, quia ducunt ad bonum majus, quam cui opposita ipsa fuerant mala. Ut similitudo sit clarior, qua philosophi in hoc argumento saepissime utuntur, distinguenda sunt poenarum genera. Ea notavit Gellius * apud Taurum tria esse, apud Platonem duo. Sed Taurus adjunxit nfiaplav^ satisfactionem, quae proprie est inter singulos. Duo igitur relinquuntur ad universitatem pertinentia, prius tstcastigatio^liZMXo voud€<rla, icixouri(;, Trapalvmg, Platoni * etiam eiSvvti, quae ipsum quem punit emendare conatiu: et humanitati utiliorem reddere estque' velut SspxTrsunxi^; rpiiroi;^ sanandi ratio ^ quae fit per contraria, ut Aristoteles • explicat, Alterum est irapdi^siyfJi^Xi hoc est exemplum, quod poenae similis metu alios a peccando deterret, quasi irpo^Xxyriicbg rpoTog 9 praecavendi ratio.
IUi propositum est unum emendare, huic extra unum alios omnes. Ex his duobus sequitur et tertium, securitas omni- DE.JURE PRAEDAE. CAP. II. I7 um: quia necesse est, si omnes bene faciant, neminem male pati. Hi sunt tres fines, quos Seneca ^ dicit legem secutam in vindicandis injuriis: qui plerumque concurrunt, ita quidem ut Platonici ' etiam ultima supplicia nocentibus prodesse quodammodo velint, quando deploratis ingeniis non aliud remedium sit, Verissimum igitur esse apparet Platonis • illud, ov ykp M Kxx^ 5/x>f yiyvsrcit oviefMx^ propter malum nulla fit juris animadversio. Quod Scholastici * dixerant, non debere in malo cujusquam conquiescere ulciscentis animum. Qui recte ulciscitur, doctore Seneca *, poenam exigit, non ipsius poenae avidus, sed quia oportet: non quasi dulce sit vindi" cari^ sed quasi utile: nonirascitur^ sed cavet: non praeterita intuetur y fuae revocari non possunt ^ sed futura^ quae pos^-sunt prohiberi^ et ut Plato • dixerat non ideo punit, quia peccatum est, sed ne peccetur. Et haec quidem de poenis, parte adeo necessaria, ut fuerint ^ qui justitiam describerent Ti/zuplx^ iwxlnjfnv Tfxpx ruv Trpo^iiK^Kirosv ^ poenae exactionem ab his ^ qui priores injuriam fecerunt. Huc pertinent illae juris sententiae: Non debere male facta csse impunita: non indulgendum malitiae hominum^ et alia ejus generis. Lex autem altera de benefactis compensandis non minus manifestam habet aequitatem. Xenophon •: t/ 5f; rovq sv Toiovvrxg ivrav spyersTv ov Trxvrxxov vofjcifji^iv 'i(m; vifjs^ifiov^ fi$)f. Quid? his qui bene meriti dc nobis sunt bene vicissim facere^ nonne jus ubique terrarum estP Est sane^ inquit. Et jurisconsulti* TTphq ivriioopx, ^d remunerandum, naturalem esse volunt oTdHgationem et natura iniquum esse, ut locupletetur quisquam aliena jactura et suum alicui beneficium damnosum sit: Seneca ^°: « jlequissima yvx est u jus gentium prat st ftrtns^ Keddc qu^ dtbts* Sed cum bonoram commutatio, ut diximus, sit voiunttria ^ mensura hujus crediti est creditoris voluntas.
Bonum enim aliud simpliciter dicitur^ aliud quod alicui bonum est et ut rectissime Aristoteles * exponit: h» irep) ixcurm v^S^ iitdHiomv bcdrrtp^ tovt hrfu ixirt^ iyaiiiif. Quod dt rt unai^uaqut mtns dictay^rit, id unicuiqut bonum tst. Fecit enim Deus hominem €ouTi^o6<riWi libtrum suiqutjuris^ itautactiones uniuscujusque et rerum suarum usus ipsius» non alieno arbitrio subjacerent ^ idemque gentium omnium consensu approba*-tUr. Quid enitn fest aliud naturalis illa libertas, quam id quod Libertas cuique Ubitum est faciendi ftcuitas *? Et quod Libtrtas in Domimum. actiouibus idtm est Dominium in rebus '. Unde illud: Suat ^uisqut rei modtrator tt arbittr *. Potest autem mutari volutitas^ sed noti in fraudeta alterius ', ne ^cilicet credulitatem cujusquam lucremur *, quae nobis utilis aut jucunda, ipsi fere damnosa sit* Nam etiamsi aliud non adsit incommodum, tamen opihione falli malum est: quod Plato ' dixit: tI iipAcrSAt Tih iA3^/v»p KoxMf. Hujus autem mali justus nemo alteri causam RBguiaiu, dabit. Hinc illa fidei regula^ Quodst quisqut ytllt significaytrit, id in tum jus tst ", cum qua consentit dictum vetus, volenti non fieri injuriam " et quod traditum est, aequitati naturali et fidei humanae nihil tam congruum esse, quam ea quae inter quosque placuemnt servari^®, et Ciceronis ", >i</^f» tsse justitiae fundamtntum. Volimtatis autem significatio alia DE JURE PRAEDA|£. CAP. lU I9 tacita, alia expressa est* Tacita ex signo qualicunque. £xpressa ex eo signo, quod singulariter homini Deus eum in usum dedit, sermone scilicet ^: quod sanctum adeo et inviolabile habetur ad communicanda bona et hominum inter se voluntates instrumentum 5 ut omnium cons^nsu nullum gravius habeatur opprobrium mendacio '. £t ista pactorum origo Pafta. esty quae conjungenda est, ut dixi, cum lege sexta, quam respiciens Simonides justitiam definivit, verum diccfe et ac^ ceptum reddere '« £t Platonici saepe justitiam ihslihio» vocant» Fidelitatem transtulit Apulejus S His ita constitutis cum ac-^ cideret ut multi., quae hominum quorumdam ex corrupto in« genio malitia est, aut obligationibus non satisfacerent aut etiam fortunas alienas ipsamque vitam impeterent, idque plu^* rimum impune ferrent, quia parati improvidos aut multi singulos adoriebantur y novo remedio opus fuit » ne humanae societatis leges invalidae destituerentur ^, excrescente praesertim in eam multitudinem hominum numero, ut longissimis discreti spatiis benefaciendi inter se occasiones amitterent. Minores igitur societates unum in locum homines coUigere coeperunt, non quo iliam, quae cunctis hominibus intercedit, toU^ent, sed ut eam certiori praesidio immunirent: simul etiam ^ ut multa, quae hutnanae vitae usus postulat, distincta multorum opera commodius conferrentur. Quippe, ut significanter inquit Pli^ nius *, discretis quidem bonis ommam^ sua cajusque ad sin guhs mala^ sociatis autem atque permistis^ singulorum malo ad neminem, ad omnes omnium bona pertinent. £t in hac re> ut in aliis omnibus, humana industria naturam imitata est, quae universi bonservationem foedere quodam rerum omnium firmavit. Haec igitur minor societas consensu quodam contracta 20 DE JURE PRAEDAB. CAP. II.
boni communis gratia ^, i. e. ad se tuendam mutua ope et acquirenda pariter ea, quae ad vivendum necessaria sunt sufficiens Rtspuhiica multitudo, respublica dicitur et singuli in ea civcs.
Initium huic ordini a D^o principc, qui omnem hunc mundum regit, cui nihil quod quidem in tcrris fiat essc acccptius philosophi * prodiderunt, quam concilia coetusque hominum, quae civitates appellantur. Hanc legem, hoc jus, ut inquit TuUius', Juppiter ipse sanxit^ ut omnia quaereipU" blicae salutaria essent legitima et justa haberentur. In hoc omnes fere gentes consentiunt, quae totura per orbcm in tales conventus distributae conspiciuntur, ita ut vix hominum nomine digni videantur, qui ab isto instituto abhorrent, quare omnium probrorum quasi extremum est illud *: llle exlex, cui nulla tribus nullique penates. Accessit communi naturae humanae judicio singulorum voluntas, quae aut pactis conventis ut initio, aut tacita significatione ut postea demonstrata est, nimirum cum se quisque ad corpus jam constitutae reipublicae aggregaret ®: Quia cum unum et permanens corpus sit ex instituto rationis respublica, etsi partibus discreta, uno jure censeri tota debet *. In hac autem universitate, quae magnae illius velut quoddam compendium est, opera illa utriusque justitiae multo clarius apparent. Nam assignatrix possessiones publicas pro dignitate cujusque dominis adscribit et officia oneraque in cives pro viribus dispertit, compensatrix vero non tantum inter singulos aequalitatem tuetur, sed et bene de patria meritos honore et praemiis remuneratur et in commune nocentibus ad poenas utitur, Quomodo autem quae in singulos fiunt ad cunctos pertineant eadem docet, cum praeter triumphos DE JURE PRAEDAE. CAP. II. 21 etiam coronas civicas donat nec intra majestatis reos publica judicia coercet, sed homicidas quoque et falsarios etidgenus sontes ad supplicia deposcit. Et ista quidem cum ejus societatis, quae a natura instituta est, jure satis conveniunt. Peculiares autem civilis foederis leges, ex tribus regulis dimanantes, ultra eas quas dictavimus leges in hunc modum videntur procedere. Una: Ut singuli cives caeteros tumuniversos^ Ux fil tum singulos non modo non laederent^ vtrum etiam tueren-^ tur ^ Altera: Ut cives mn modo alter alteri privattm aut in ^* ^^^-commune possessa non eriperent^ verum etiam singuli tum quae singulis^ tum quae universis neccssaria conferrent. Ex priore (^cvjSovg, ex posteriore mvcovovg Plato ' cives appellat, h. e. auxiliares inter se atque participes, Spectant itaque hae leges bonum quidem commune, non tamen ut diversorum, sicut leges tertii ordinis, sed ut unius atque adeo ut suum, Quamquam igitur ordo legum primo loco et dehiceps positarum ostenderit bonum suum prius esse alieno ', h. e.
ita natura'comparatum, sibi ut quisque melius esse velit quam alteri, quo et illa si^tcX2iWX.^Proximus egomet mihi^ yow jcviifjc.}jg syyiov^ tunica pallio propior^ tamen ubi quaeritur de bono singulorum et de bono omnium, quorum utrumque recte bonum suum * dicitur, si quidem et omnes unum sunt aliquid, bonum illud omnium potius esse debet, quatenus ei scilicet et bonum inest singulorum ^ ^ non aliter atque merces nisi nave servata salvae esse nequeunt: liierocles •: xpvi to mvov Tov icxT Yhlxv fji^ij x^pl^^^^ ^^^ ^^ viyela-dxi kx) txvtov. to ts yap oportet publicum a privato separare: quod enim patriae utile est^ idem singulis etiam partibus commune est. Hoc ipsum cur et quatenus bonum privatum publico subjaceat exPericlis 22 D£ JORE PRAEDAE. CAP. It.
apud Thucydidem ^ concione intelligi potest. Sunt enimhaec verba; fya ykp ^yovfAXt wixsv irXsleo ^(atxvxv iptovfiJiniv &(pe>Jiv rovg lituTxgf i} Kxff* eKXffTov rSov TroXtroov exnrpaf/ov^xv ^ Hpixv ii^xXXo" fihniv. KxXa^ fih yxp (pepifievog iviip rh xxi^ ixvrhv itx^tpofiivtjg rijg TTxrpliog oviiv vj^ov fyvXTriKyjurxt ^ kxwtvx^ 5J ev einvxpv^i^ TTO?^ fiAxXov itxo^di^erxt. hrire dvv Trixig fikv rx^ Jilxg ^vfi(popxg £x re ^ipetVj eJg ie eKxrrog rct^ iKeivif^ xiAvxrog^ tcj(; ov XP*I ^i^^ xfwveiv xifrf kx) fJiM S vv/v vfulT^ ipxre 9 rxig xxr* oTxov xxKOTpxylxtg iKTreTXyiyfjihot rov Koivov rijg ^omjplx^ x(pte^e. I. e. Ifa enim existimo^ etiam singulis hominibus plus eam prodesse civita" tem^ quae tota recte se haheat^ quam si qua privatis floreat utilitatibuSf ipsa autem uniyersim laboret. Qui enim do^ mesticas fortunas bene collocatas habet^ patria tamen eversa pereat et ipse necesse est: contra yero etiam si quis in heata republica parum felix est^ multo tamen facilius per illam incolumis servatur. Quare cum civitas quidem singulorum possit sustentare calamitates ^ singuli autem puhlicas non item^ quid est cur non universos ipsi consulere ipsamque tueri oporteat^ nec id facere^ quod vos facitis^ dum quasi attoniti jactura rei familiaris salutem proditis reipublicae? Livius * breviter ita concepit: Kespuhlica incolumis et privatas res facile salvas praestat: publica prodendo tua nequa" quam serves, Cum autem voluntas boni mensura sit, ut diximus, sequitur universorum voluntatem valere quod ad bonum commune pertinet, atque etiam in bono singulorum, quatenus ad bonum commune ordinatur. Nam in hoc etiam singuli consenserunt estque illud inter caetera liberae voluntatis munus, posse suam voluntatem in alterius voluntatem con-Ux prih ferre '. Voluntas universorum ad universos directa lex dicitur; quae a Deo procedit, unde evpyjfj^x kx) iupov ieov^ inventum ac munus Dei *, nuncupatur: communi mortalitatis totius condtc prte dtcta.
D£ JURB PRABDAE. CAP. II. 23 sensu appifDbatur, vifM^ yo^p rm (pvra TroXm^cSh^c^covTrpofrTarixo^^ lex enim praeses animantium est, quae sui natura civilia sunt *; juxta Chrysippum: constat denique singulorum conventione atque placito, quo respectu w/vJjf ^rJAfw^ (rwHya^ i. e. communis pactio civitatis Demostheni et Platoni interdum appellatur '. Ex prioribus igitur regulis et ista descendit: Quid- Riguia jy. quid respublica se velle signifrcavitj id in cives universos jus est. Hinc oritur jus illud quod isriTciv sive vofiiKiv aut etiam /«j c/yiv*. yS/ovphilosophi, juris auctores civile vocant: quod non est jus per se, sed ex alio '. Quemadmodum si bos cum ove pemiutetur, non sunt quidem haec per se aequalia, sed quia contrahentibus ita placuit. Nihil ergo mirum est, quod alioquin i^ licitum non foret hac ratione illicitum fieri *, aut cum jura naturalia, ut quae causam habeant perpetuam, ipsa etiam perpetuo durent, ista jura mutari cum sua causa "5 hoc est cum hominum voluntate, aut alia alibi esse, quia scilicet bona rerumpublicarum sunt diversa. Voluntas universorum ad singu-/»^/Viiwii.
los directa boni publici mtnitn judicium est. Nam cum homines abrepti saepe non vero sed falso atque inordinato sui amore, qui mali omnis causa est, id quod revera erat plus habere crederent aequalitatem esse et hinc dissidia ac tumultus orirentur, quae mala vitari concordiae et tranquillitatis publicae intererat, media inter contendentes respublica quasi compromissaria partes diremit aequa divisione. Hoc est quod indicat pemocritus *: oux &v ijccoXvov 01 vofMi ryiv 6y,x(Trov Kotriiliiv i^ov(rlxv, el [4^ erspog srapov iXvfjLxlvsro. 06ovog yip (rrourto^ »pxyiv dTTSpyi^srxi. Non prohibuissent utique leges suo quemque arbitrio vivere^ 24 D£ JURS PRA£DAE. CAP. II.
nisi alter alttrum offtmum iisstt. Invidia tnim stditioni mo' litur txordium. Sic judiciorutn non alia quam legum origo. Dicuntur enim *: iz Athg slpvxTcu.
proctrts sanctissima quotquot Jura Jovis rtddunt populis. item *: ah fiouTikahq ^ iitaxs Kpivou wxT^ ayxv^ofJS^ijTSOij ^KiJTrTpov T^viSi iifjUOTXg.
Rtx unus cui dat Saturnius aurea rtgni Sceptraque judiciumque, Et apud altenim *: fAecTTx) 51 Aihg 'ttS^xi fjiiv iyvlxi-, TrZo^xt YivSpcaTrcov cffyopxl.
nam vicos numine complet Juppiter, idem hominum complet fora.
Ac plane cum naturaliter cuique liceret jus sibi manu dicere, necessarium cunctis populis visum est aliquem instituere judiciorum ordinem, cui accessit et singulorum consensus, qui cum viderent aliter suum se consequi ob infirmitatem non posse, staturos se civitatis sententiae promiserunt. Et est omnino ea jurisdictionis natura, ut nisi ex consensu oriri non possit, quod satis vuigatum est *. Id hac regula indicabitur: Reguia V. Quidquid respublica se velle significavit, id inter cives singulos jus est. DifFert haec regula a priori, quod judicium judicium, a lege civili; est enim judicium lex ad factum singulare aptata. Atque adeo inter leges civiles prima est ista ad continendam societatem, quae judiciorum necessitatem facit: hoc Lex IX, est: Ne civis adversus [civemjus suum nisijudicio exsequatur *.
DE JURE PRABDAB. CAP« II. 2$ Habet autem haec lex in ipsa etiam republica locum, quae si quid cum singulis contendit hoc ipsum judicii more facere debet ^ Sed quia supra rempublicam nihil est, ipsa judex necessario est etiam in sua causa. Yere itaque Tacitus * ita dixit diyina yoluntate provisum^ ne populi alios judices quam se ipsos paterentur. Ex his quae supra diximus apparet potestatem civilem, quae in legibus judiciisque ' conspicitur, primo ac per se penes ipsam esse rempublicam: ut enim naturaliter singulis in se ac sua potestas est, ita in omnes resque omnium nisi omnium potestas esse non potest. Sed rursus sicut in re privata non ex nostris tantum actionibus obligamur aut commodum capimus, sed per illorum etiamoperam, quos rebus nostris praefecimus, quia perinde est quod cuique hr cere licet id per se faciat an per alium ^, ita quia non cuivis de populo vacabat administrationi rerum civilium tempus impendere, quaedam etiam occurrebant quae melius per paucos agerentur, evenit, quod et nunc in coUegiis majoribus solet, ut societas pro jure potestatis, quam in singulos habet, nonnullis e suo numero istum laborem partemve ejus aliquam mandaret. Qui tale mandatum accipiunt Graeco vocabulo oLpxavTBq^ Latino magistratus vocantur. Notari hic ^ottst Magistracontractuum alios parem utrinque utilitatem respicere, alios partis unius gratia comparatos, ut scilicet quod alteri deest voluntatis supplemento sarciatur, quia in locum impensae rei aut operae sola gratia contenta est. Ita distant locatio et commodatio, permutatio et donatio, societas et mandatum: