necesse est non esse hominem, tune omnem hominem necesse est non esse hominem; vel si banc rem neque secundarie neque non se- cundarie necesse est, nec rem esse necesse est; vel si futurum homi- nem necesse est non esse hominem, neque iSocratem Platonem possi- bile est esse; et similiter quemlibet alium hominem qui exbtit nec PARS SECONDA, ANALYTICA PRIORA. II. 277 hominempossibile est esse; vel si Socratem impossibile est esse asi- num, impossibile est esse animal. Sed prima quidem consequentia, si prima propositio recte exponatur^ sic: omne animal impotens est ad hoc ut sit homo, id est, uniuscujusque animalis natura répugnât ho- mini, non magis invenietur falsa quam simplex, haec scilicet:5i omne animal est homo, omnis homo esthomo. Secunda quidem quae a partibus est, sicut nec simplex, necessaria est, et magis quidem fortasse sim- plex probabilitatis videtur habere. Tertia autem, sicut et simplex, probabilis videtur, si homo circa ea quae existunt accipiatur, id est circa existentes tantum species. Ut si impossibile sit esse Socratem vel Platonem, et similiter de aliis, et hominem aliquem existentem; im- possibile autem quia, ut dictum est, abnegativum est, quartam cas* sat consequentiam ad modum simplicium. Neque enim in simplici- bus, parte abnegata, totum removetur.
Nunc autem utrum aliqua proprietas per modalia nomina, ut quidam volunt, praedicetur \ persequamur. Aiunt enim per possibile possibilitatem prsedicari, per necesse necessitatem, ut, cum dieimus: possibile est Socratem esse vel necesse, possibilitatem aut necessitatem ei attribuimus. Sed falso est. Multe verse sunt affirmationes hujusmodi etiam de non existentibus rébus, quae, cum non sint, nullorum accidentium proprietates recipiunt. Quod enim pon est id quod est sustentare non potest. Sunt itaque hujusmodi vers tjilium faturum possibile est esse, chimœram possibile est non esse, vel necesse est non esse hominem; nihil tamen attribui per ista bis quœ non sunt intelligitur, sed, ut superius dictum est, per possibile id demonstratur quod natura patiatur, per necesse quoiL exigat et constringat. Alioquin haberemus quod» si erit, tune est, vel, si non est, est. Quod sic ostenditur: si erit, possibile est esse; unde et possibilitatem existendi habet, mde et est; qaare si erit, et est. Sic quoque: si non erit, est, ostenditur: si non est, possibile est non esse; unde et possibilitatem non existendi habet; unde est: sic igitur si non est, est.
De his quoque modis vero et falso pauca sunt annotanda. Qui ' Gxl. prœdicaretar.
278 PETRI AB.€LARDI DIALECTICA.
quidem ad suprkdictos mutuam non habcnt inferentlam secundum aequipoUentiam. Sed ad hoc quoque verum antecedit, et adillud se- quitur; antecedit quidem ad possibile, sequitur vero ad necessarium. Faisum autem ad impossibile tantunfi sequitur. Si enim necesse est esse, verum est esse, et si verum est esse, possibile est esse; si vero im- possibile est esse, faisum est esse. Quœ quidem ex praeposita proxime per destructionem consequentis ostenditur. Sicut enim possibile et impossibile dividentia sunt et omni medio privata, ita faisum et verum- Unde et sicut iÛa sibi contrarie \ sic et ista sibi constat aequi- poUere, affirmationcm scilicet negationi, et e converso.
Sed nunc quidem veri falsique significationes distinguamus, ut, quœ modalibus applicentur, cognoscamus. Sunt autem très utriuis- que significationes. Verum enim nomen est propositionis, et tune sumptum dicitur a significatione veri intellectus, vel rei existeû- tiœ, ut, cum dicimus: propositio est vera. Inde enim vera dici- tur quia illum générât de re aliqua intellectum, vel quia dicit illud quod in re est. Rursus accipitur nomen intellectus, et tune sumptum est a qualitate veritatis, quœ cum intellectum informet, in ipsafundatùr anima. Accipitur quoque nomen existentiœ rei, et nihil dicit aliud nisi quia ita est in re. Faisum quoque tribus modis accipi- 'Fol. i42v'. tur, id est*, et nomen orationis, et dicitur sumptum a significatione falsi intellectus, vel a demonstratione non existentiœ rei, eo videlicet quod dicat propositio id quod non est in re; vel nomen intellectus sumptum a qualitate quadam ipsius quœ falsitas dicitur, vel ipsius non existentiœ rei, sicut et^ existentiœ. Sicut enim impossibile ab- negativum est possibilis, sic et fatsum veri, Sed duœ quidem primœ significationes a modalibus alienœ sunt propositionibus. Sive enim oralioni, sive intellectui suas attribuant formas, simplicem facio prae- dicationem, sicut si albedinem Socrati, vel quodlibet accidens suo fundamento. Et ex bac quidem propositione: Socratem esse hominem veram est, manifeste ostenditur quia neque de oratione, neque de intellectu agimus. Neque enim hœc oratio quœ subjecta dicitur, Sa- ^ Sic Cod. an non contra ire? — ' Gxl. et autem.
PARS SECUNDA, ANALYTICA PRIORA, IL 279 cratem esse hominem^ vera est, nec ejus intellectus verus; quippe cum ipsa propositio non sit, sed imperfecta oratio. Quod si dicatur ibi Socraiem esse hominem unum nomen vel orationis, vei in- tellectus, quod quidem oportet, secundum intransitionem cons- tnictionis, si vel orationi vel intellectui verum attribuimus, jam, ut dictum, simplex est, non modalis proposition Restât enim tertiam signîficationem congruere modalibus, /juse scilicet est de existentia rei, ut, cum dicimus: Socratem hominem esse verum est, id intelligimus quod hoc quod dicit haec propositio: Socrates est homo, verum est de his quas in re sunt, id est, una est de numéro existentium rerum. Oportet enim per est alicui verum dari, id est, ut aliquid dicamus esse in re, id est ipsam essentiam quam sim- plex loquitur propositio; quamvis tamen illud, ut supra monstra- vimus, non sit aliqua res existens. Similiter et quando dicimus: possibile est Socratem esse hominem, non aliquam alicui attribui- mus proprietatem, sed id dicimus quod id quod dicit haec propo- sitio: Socrates est homo ^ est unum de his quae liatura patitur esse. Videtur itaque in hujusmodi propositionibus secundum copulatio- nem verbi modus prœdicari, et de existentia rei, et ita tdîique agi de rei existentia, quod superius falsum ostendimus, secundum conversionis proprietatem, et secundum sensum universalium ne- gativarum, ut hujus: nullam hominem possibile esse albam; quae qui- dem vera videtur, si de sensu universalis negativae exponatur affir- mativa. Sed potest et aliter de sensu propcusitionis exponi quod falsa erit universalis negativa, ut scilicet removeat possibile ab existentiis singularum propositionum in quibus album alicui homini attribui- tur, ac si diceret: nullum hominem possibile est esse album. Et tamen, non secundum banc acceptionem modalis videtur, sed secundum expositionem de rébus. Quantum ergo ad principalem modi ad existe ntiam rei praedicationem accepta propositio, modalis non di- citur; sed quantum ad inhaerentiam simplicis refertur. Contingit autem modales istas aliquando simpliciter et sine determinatione proponi, ut in suprapositis exemplis; aliquando cum détermina- 280 PETRI ABiELARDl DIALECTICA.
tione, ut islam ipossibile est vel necesse est Socratem vivere, dum vivit, veldum est homo. Quamvis enim modales omnes, si ad eas de puro in- esse referantur, non simplices inveniantur, ad se tamen invicem comparât», illae simplices et sine determinatione, istœ autem cum determinatione et quasi composite, invenientur...[ Disputatur in reliquis de modalium propositxonum determinatione per pnq>oûtionem dum. Que, cum in re plane penpicua nihil relatu dignum eihibeant, omittenda diudmtis.]
•Foi. i43r'. EXPLICIT SECUNDUS; INCIPIT TERTIUS ^ Quoniam autem propositionum naturam in his enuntiationibus ostendimus quas praesenti utuntur tempore, earum quoque tractatum non praetermittamus qusB alia tempora recipiunt, praeteritum scili- cet, seu futurum. Fiunt enim affîrmationes etnegationes vers vel falsse, circa alia tempora, ni Socraies fuit, erit. Unde contradictio- nem rectam Aristoteles intendens ostenderein omnibus cujuscum- que temporis sint propositionibus, et prius propositiones de pra&- senti abjecit: « et circa ea, inquit^, quae sunt extra prsesens tempora « similiter contingit omne quod quis affirmaverit negare, et quod « quis negaverit affirmare ». In quo quidem maxime alia tempora aggregasse mihi videtur, propter enuntiationes de futuço contin- genti, de quo contradictio quibusdam non videbatur posse (ieri, hoc est, affirmatio et negatio dividentes, eo scilicet quod nulla propo- sitio de hujusmodi futuro vera videtur; pro eo videlicetquod, dum adhuc futurum est, non sit eventus rei determinatus. Nulla enim vera videbatur posse dici propositio nisi quae determinate esset vera, et falsa similiter, ut sunt omnes illae de praesenti vel prœterito, et necessario futuro vel naturali. Quia enitn omnium praesentium, vel praeteritorum vel futurorum, necessariorum vel naturalium eventus in natura sui determinatus est, quaecumque propositiones de ^ Cod. quartas. Maie; hic enim liber prœcedenti apprime adhieret. — * Aristot. de In- terprète pag. a3.
PARS SECUNDA, ANALYTICA PRIORA, III. 281 istis verœ sunt, determinate vers sunt, etquœcumque falsse, deter- minate sunt falsœ, in eo scilicet quod detenninatos eventus rerum enuotiant de quibus agunt. Determinatos autem eos rerum eventus dicimus quicumque vei ex existentia sui cognosci possunt, vel ex natura rei cerii sunt. Ex existentia quidem sui cognosci potuerunt tam prœsentia quam praeterita. Ipsa namque praeterita, quia quandoque praesentia fuerunt, ex praesentia sui cognosci value- runt. Futura vero necessaria sive etiam naturaiia ex proprietate na- turae determinata sunt. Necessarium* autem futurum dictum quod *F<d. i43y'. dicitur: Deus erit immortalis; naturale vero: quod homo morietur. Poterit vero fortasse utrumque naturale dici, sed non utrumque necessarium; quod enim necessarium est, déesse non potest; homo vero necessario non morietur; omnibus enim mortuis, nuUum am- plius mori contingeret. Videtur itaque necessarium futurum spe- cies naturalis futuri; quod enim necessarium est, secundum natu- ram, non secundum actum, pensatur. Futuri quoque duas rursus dicuntur species, naturale scilicet et contingens futurum. Contin- gens autem futurum appellatur quod ad utrumlibet se habet, id est, quod non magis ad esse se habet quam ad non esse, sed aequaliter ad utrumque, ut: me hodie pransarum esse \el lectaram. Mque enim contingere potest ut prandam hodie et non prandam ^, et legam et * non legam; nec magis ex actu vel natura meae substantiae certi su- nius de esse quam de non esse. Ex actu quidem rei nulla est cer- titudo, cum actus ipse qui futurus est, nondum est, vel fuit; ex natura quoque nulla est certitudo, cum caeteros hominesqui ejus- dem naturœ sunt hos quidem homines légère, illos non légère, vel prandere fortasse et non prandere contingat. Sicut autem eventus contingentis futuri indeterminatus est, ita et propositiones quae iiios eventus enuntiant, indeterminate verae vel falsae dicuntur. Quae enim verae sunt, indeterminate verae sunt, et quae faisan, indeter- minate falsae sunt, secundum indeterminatos, ut dictum est, even- tus, quos pronuntiant. Nam fortasse et verae determinate vel falsae ' Cod. prandere.
DIALBCTICA. 56 282 PETRI ABi«LARDI DIALECTICA.
quodam modo^ secundum prœsentem inhserentiam veritatis vel fal*- sitatis, videbuntur enuntiationes de hujusmodi quoque futuro. Cum enim omnia praesentia determinatum eventum habeant, om- niumque dividentium certum sitalteramveram esse, alteram fals^m, de quocumque tempore proponatur, cum dicimus: Socrates hodie le- get, oportet jam alteram veram esse, alteram falsam, ut jam videlicet huic praesentialiter veruminsit, illi vero falsum. Quod autem praesens est, determinatum est saltem in natura. Cum enim secundum homi- num scientiam numerus astrorum incertus sit, utrum videlicet ipsa paria sint an imparia, in natura tamen determinatum est iilud quod est, hoc est, non récusât ex se cognosci quod jam aetu subsistit. Sic quoque et quœlibet praesentia naturaliter ex se ipsis determinata sunt. Unde et quœcumque propositio veritatem jam habet, determinate eam habet, ac determinate fortasse vera dici potest, secundum susceptionem veri- tatis, non fortitudinem ^ eventus de quo agit. Sed fortasse dicitur et ipse eventus rei determinatus esse. Cum enim ex veritate propositionis rei eventus nunquam videatur inferri, quicumque de veritate propositio- nis cerlus est, de eventu quoque dubitare non potest; si enim cer- tum est antecedens, et consequens. Sed aliud certum est, aliud determinatum. Ea namque tantum determinata sunt quae jam ex se ipsis cognosci possunt. Futura vero ex se cognosci non valent; sed si aii- quam certitudinem per responsum divinum, vel per signa aliqua, de ' futuris habere contingeret, certa quidem esse possent quocunque modo cognita, sed non determinata, nisi ex proprio evéntu cognos- cerentur. Non ergo venim recipimus quod si determinatum sit an- tecedens, determinatum sit et consequens. Sed fortasse si certum fuerit antecedens, certimi erit et consequens. Est autem certum^ quasi genus determinati; fortasse enim certa possunt esse contin- gentia futura, sed indeterminata; quae quidem sola Aristoteles futura vocare consuevit. Quae enim ex natura rei determinata sunt futura, tanquam praesentia dixit, pro determinatione sui. Sed nec fortasse futura dici possunt quae necessaria dicimus; quod enim necessario * Sic Cod. an a forte et fortasse? Malim légère certitudinem. — ' Cod. contrarium.
PARS SECUNDA. ANALYTICA PRIORA, III. 285 futurum est, semper erit futurum/. Quod autem semper erit ftitu- rum, nunquam erit praesens. Quod autem nunquam erit prœsens, non est futurum. Omne quod futurum est prœsens erit quandoque.^ Quod itaque necessario est futurum, non videtur esse futurum. Sed non est ita; non enim verum est quod omne quod semper futurum erit, nunquam erit prœsens. Idem enim et simul Aiturum est circa idem, et prœsens, sicut iste circa sessionan, qui et jam sedet et ses- surus est, et quaecumque perpetuum actum habent, ut cœium, quod et semper voivendum est,'et semper volvitur, etDeusqui^ semper est et fuit et erit. Cum autem propositionum de contingenti futuro nuUa sit vera vel falsa determinate, omnium tamen dividentium determi- natum est et necesse aiteram esse veram et alteram faisam, cujus- cunque sit temporis, ut sunt illae et quae de futuro contingenti fiunt, veluti istae: Socrates hodie leget^ Sacrâtes hodie non leget; quas tamen di- videntes esse denegabant, cum neutram illarum veram esse vel fabam dicerent, eo quod determinate quae vera vel falsa esset, nescirent. Cum enim neutram per se veram esse vel faisam recognoscerent, neutram veram esse vel faisam volebant; ac si minus aliquid eorum quae propositiones dicunt, in re esset vel non esset, propter eorum cognilionem vel ignorantiam, secundum quae scilicet ipsae proposi- tiones verae esse vel falsae dicendae simt. Si enim ita est^ ut propositio dicit, vera est; si autem non, falsa, sive haec nobis cognita sint sive non. Si ^ enim par ^ sit numerus astrorum, etsi nos nesciamus, non minus propositio vera est quae illud dicit. Similiter et in futuro; si enim futurum sit ut propositio dicit, etsi ignoratum nobis sit, vera est propositio; sin autem futurum non sit, falsa est. Certiun autem est quia est futunun vel non est futurum; unde et certum est vel eam esse veram propositionem quae dicit esse futurum, vel quœ dicit non esse futurum. Amplius: « si est album, nunc, inquit Aristoteles^, verum erat dicere prius quoniam erit album; quare omnia futura, antequam praesentia sint, vere possunt praedici, quia futura sunt, > ' Gxl. nunquam erit prœsens. Maie; natum est e lin. sqq. — * In Gxl. qui deest. — ' Est excidit. — * &)d. sil, — * Oxl. pars. — * Arbtot. de Interpret., pag. 3o..- 284 PETRI AB^ELARDl DIALECTICA.
licet nondum nobis determinatum sit quod futura sint. Sed fortasse dicitur non esse vera illa propositio quae id dicit quod in re non est; verùm propositiones de futuro id quod nondum est enuntiant; unde verae esse non videntur. Sed ad haec dico quod dum adhuc ipsa res futura est de qua propositio agit, id tamen etiam in re esse potest quod propositio dicit, ut ea quœ de bello futuro fit^ hoc modo.: belr lamjiet. Dum enim nondum fit, ita est ut propositio dicit, quodscilî- cet fiet; dum autem ipsum fit, non jam quod fiet^ dicetur, sed quod fit. Erant quoque quidam qui adversus proprietatem dividentium pro- positionum quam Aristoteles dederat, ex hujusmodi propositionibus de contingenti futuro argumentationem componebant, quod ipse quoque Aristoteles in primo Péri ermenias^ ponit ac dissoivit: « cum enim omnium afiirmationum et negationum, cujuscunque sint tem- poris, necesse est esse alteram veram, alteram autem falsam, etc. > Sed quidam', minus capientes verborum sententiam, expositionibus de contingenti futuro id falsificare nitebantur sic argumentantes: si omnium affirmationum et negationum dividentium scilicet necesse est esse alteram veram et alteram falsam, tune omnium eorum qus dividentes propositiones enuntiant, alterum necesse est esse, quod scilicet vera dicit, alterum non esse, quod videlicet falsa proponit. Qua- re^ et eorum qwe contingentia futura sunt, necesse est alterum esse quando, sed alterum non esse. Hic enim esse et non esse circa quœ- libet tempora propositionum accipienda sunt, cum jam scilicet nuUa amplius ad esse et non esse aequaliter sese habeant, quod est proprium utrumlibet, ubi scilicet omnia ex necessitate contingunt; hi nam- que addunt quod irrita fiunt amplius consilium et negotium. Ut quid Foi. lU r\ enim oporteret consiliari * vel negotiari ut ea quae fieri volumus, fiè- rent, cum' ex necessitate futura sint, quippe vel quœ fièrent etsi nuUum esset aut consilium aut negotium nostrum? Quod enim ex necessitate contingendum est, nuUo poterit casu disturbari vel impe- diri. Assumunt autem postea per consequentis destructionem, hoc * Cod. fet, ut jam fiet die. — * Aristot. de Interpret., pag. ag. — * Cf. Boeth. de Inter- prétât., edit. secunda, pag. 567. — * Cod. quorum. — * Cum supplevimus.
PARS SECUNDA. ANALYTICA PRIORA, III. 285 modo: sed ista non pereunt; idque ex eo demonstrant quod muita fùtura sunt quae ad utrumlibet se habent, hoc est, quae fieri et non fieri aequaliter possunt, ut hanc vestem, quae incidenda est, possibiie incidi et non incidi. Pluraetiam contingere videremus per consilium et negotium nostrum. Goncludunt itaque illud quoque destruendo quod in proxîmo préecessit, hoc modo: quare non omnium eorum quae diVidentes propo&itiones dicuiit, necesse est alterum esse, alte- rum non esse. Unde et primum destruunt antecedens, hoc modo: quare non omnium dividentium propositionum necesse est alteram esse veram, alteram faisam.
Occurrit autem hoc loco, priusquam hanc argumentationem dis- soivamus, ut utrumlibet^ ejusque species demonstremus, quas quidem Boethius^ casum, liberum arbitrium, naturae facilitatem appellat. Ad utrumlibet autem omnia illa sese habere volunt quae- cumque aequaliter ad fieri et non fieri se habent. Unde Aristoteles' « similiter enim, • hoc est, aequaliter, « fieret vel non fieret res quae- iibet, » si scilicet utrumlibet esset, hoc est, aeque sese haberet ad fieri et non fieri, ut scilicet utrumque aequaliter posset. Qui etiam adjunxit: « Utrumlibet enim nihil magis sic vel non sic se habet aut habebit, » quamdiu scilicet utrumlibet fîierit. In bis namque q\\œ praesentia sunt vel praeterita, jam utrumlibet esse non volunt, licet plura jam ita sint, ut possint etiam non esse. Non enim jam aequa- liter sese habent ad esse et non esse, cum jam scilicet in ipsis deter- minatum est, atque ex ipso eventu de esse jam certi sumus, quod jam contigisse videmus. Quae autem ad utrumlibet se habent, ali* quando contingere secundum liberum arbitrium nostrum Boethius docuit, aliquando casu, aliquando vero secundum naturae facilita- tem. Unde haec tria sub utrumlibet quasi species ipsius coUocavit. Quarum etiam proprietates secundum ipsum distinguamus. Casus, inquit*, est inopinatus rei eventus ex confluentibus actionibus, propter ' Cf. Aristot., pag. a g. Boeth. de Interpret., edit. prima, pag. aAo; edit. secunda, pag. 36&. — * Aû^., edit. lecunda, pag. 367. — ' Aristot. de Interpret, pag. 3o. — ^Boeth. de Interpret, edit secunda, pag. 36o.
286 PETRI AB.«:LARDI DIALECTICA.
aliud incœptis; ut, si aiiquts abscondit thesaurum in agro, et alius, fodiens agrum causa agriculture, inveniat thesaurum, secundum casum illa inventio; ex absconsione enim thesaiuri et exfossione agri, prêter intentionem abscondentis et fodientis, evenit. Haec igitur casu evenire dicuntur qu» per alias actiones, propter aliud tamen incœptas, eveniunt. Liberum arbitrium est, ut ipsa indicia sunt vo- cabula, liberum de voluntate judicium, ut cum ad aliquam rem per- ficiendam venimus, praesumpta prius animi deliberatione etdijudi- catione, utrum ea res sit facienda an non, nuUo tamen extrinsecus violenter cogente aut violenter impediente. Non enim, teste Boethio^, in sola voluntate liberum consistit arbitrium, sed etiam in judicio mentis. Quotiens enim imaginationes animo concurrunt et volun- tatem provocant, eas ratio perpendit, ac judicat quod melius sibi videtur. Cum arbitrio perpenderit, et dijudicationem coUegerit, tune facit, atque ideo qusdam duicia et specie utilitatis conferentia^ spernimus, qusdam amara, licet noientes, fortiter tamen sustine- mus; usque adeo non in sola voluntate, sed in judicio, voluntatis liberum arbitrium consistit. Alioquin muta animalia quœ sponte ali- qua fugiunt, aliqua sponte appetunt, liberum arbitrium dicerentur habere. Rursus facilitas consideratur naturœ in rébus quae conveniunt non ex libero arbitrio, nec ex casu (iunt, sed ita quod ex facilitate riaturœ et fieri et non fieri possunt: ut hic calamus frangi possibile est, non quantum ad nostram potentiam, sed ad hoc rei referatur natura. In bis autem supradictis Stoici à Peripateticis longe dissen- tiunt^. Stoici enim omnia fato, id est, necessitati supponi putant, scilicet quod, ut ab aeterno provisa sunt, necessario proveniunt et non provenire non possunt; casu tamen dicunt aliqua fieri, non quantum ad incertam rei constantiam, sed quantum ad nostram ignorantiam, scilicet quod, cum in natura sua necessitate fiant, tamen ab omnibus ignorentur, secundum casum fieri dicuntur. Peripatetici vero dicunt potius nobis esse ignota quod in sua natura nuUam necessitatis cons-