4. Sed quoniam. eirca speculum sensibili non solum contingit contemplari Deum per ipsa tanquam per vestigia, verum etiam £n ipsis, in. quantum est. in eis per essentiam, polentiam et praesentiam;. et hoc considernre est altius quam praecedens: ideo huiusmodi «cousideratio secundum tenet locum tamquam secundus contemplationis gradus, quo debemus manuduci ad contemplandum Deum in. eunctis creaturis, quae ad mentem nostram intrant per corporales sensus.
actu e me (1) Prov. 22, 17: Inclina aurem tuam et audi verba saplentium; &ppone autem cor &d doctrinam meam.
" (2) Sap. 5B, 91. — Seq. locus est Ps. 91, 5; tertius est 304 ITINERANIE MENTIS. IN. DEUM. CAP".. Il.
2. Notandum igitur, quud iste mundus, qui dicitur muacrocosmus, intrat ad animam. nostram, quae dicitur minor mundus, per portas quinque sensuum, secundum ipsorum sensibilium apprehensionem, obleclattonem et ditudicationem. — Quod patet sie: quia in eo quaedam sunt generanlia, quaedam generata, quaedam gubernaniia haee et illa. Generantia sunt corpora 3implicia, scilicet eorpora caelestia et quatiior elementa.
Num ex elementis per virtutem lucis conciliantis eontrarietatein. elementoruur in. mixtis habent. generari et produci, quaecumque generantur et producuntur. per operationem. virtutis naturalis. — Generata vero sunt corpora ex elementis composita, sieut mineralia, vegetabilia, sensibilia et corpora humana (1). — /legentia haec et illa sunt. substantiae. spirituales. sive omnino coniunciae, ut sunt. anitiae brutales, sive contunctae separabiliter, ut sunt. spiritus rationales, sive. omntno separalae, ul. suut spiritus caelestes, «quos. philosophi Intelligentias, nos Angelos appellamus. Quibus secundum philosophos. competit imovere corpora caelestia, ac per lioe eis attribuitur administratio untversi, suscipiendo a prima causa, scilicet Deo, virtutis influentiam, quam refundunt secundum opus. gubernationis, quod respicit rerum consistentiam | natiralem. Secundum autem theologos attribuitur eisdem regimen universi seeundum imperium summi Dei. quantum — ad opera reparalionis, secundum quae. dicuntur. admint-Siratorii spiritus, missi propler eos qui hereditatem capiunt salutis (2).
(1!) Cf. supra Breviloq. p. HH. c. 3. et &.
(2) Hebr. 1, 14. Vulgata post spiritus addit. in. ministerium et substituit capient. pro capiunt. Cfr. ll. Sent. d. 10. et 11. Ibid. d. 14. p. I. a. 3. agitur de /nlelligentüs.
ITINERARIE. MENTIS IN DEUM CAP. 1. 305 lr Ae ES 5. Homo igitur, qui dicitur minor mundus, habet quinque sensus quasi quinque porías, per quas intrat cognitio omuium, quae sunt in mundo sensibili, in animam ipsius. Nam per visum intrant corpora sublimia et luminosa et cetera colorata, per (actum vero corpora solida et terrestria, per tres vero sensus tmntermedios intrant. intermedia, ut per gustum aquea,. per auditum. aérea, per odoralum vaporabilia quae aliquid habent de natura. humida, aliquid de aérea, aliquid de ignea seu calida, sieut patet in fumo ex aromatibus resoluto (1).
Intrant igitur per has portas tam corpora. simplicia quam. etiam. composita, ex his mixta. Quia vero sensu percipimus non solum haec. sensibilia particularia, quae sunt jux, sonus, odor, sapor et «quatuor primariae qualitates, quas apprehendit tactus; verum etiam sensibilia communia, quae sunt. numerus, maguitudo. figura, quies et motus; et « omne, quod movetur, ab alio movetur (2)», et. quaedam a. se. ipsis moventur et quiescunt, ut sunt animalia; dum per hos quinque sensus motus. corporum apprelendimus, manuducimur ad cognitionem motorum spiritualium tanquam per effectum in. eognitionem causarum. | i. Intrat. igitur quantum ad tria rerum geuera in animam liumanam per apprehensionem totus iste sensibilis mundus. Haee. autem. sensibilia. exteriora sunt (^) Vide supra pag. 85, notam 2. — De sensibilibus propris seu particularibur et communibus (scil. pluribus sensibus) agit Aristot., 1l. de Anima, text. 63. seqq. (c. 6). De quatuor primariis qualitatibus (scil. calido, frigido, humido et sicco) cfr. supra pag. 66, nota 14.
(2) Secundum Aristot., VII. Phys. text. 0. seqq. Ibid. Vill. text. 27. seqq. (c. 4.) agitur de motu animalium.
380 ITINERARI MENTIS. IN DEUM CAP,. IH.
quae. primo. ingrediuntur in. animam per portas quiuque sensuum; intrant, inquam, non per. substantias, sed. per similitudines suas primo. geueratas in. medio et de inedio in. organo et de organo exteriori in. interiori et de hoc. in. potentiam. apprehensivam (1); et sic generatio speciei in medio et de medio iin. organo, et conversio potentiae appeehensivae super. illam facit apprehensionem omnium. eorum. quae. exterius. anima apprehendit. | Ad hane apprehensionem, si sit rei convenienlis, sequitur. obdectatio (2). Deleetatur autem sensus. in obiecto per. similitudinem abstraetam percepto. vel ralione speciositalis, sicut in. visu, vel ratione. suavitalis, sicat. in. odoratu et auditu, vel. ratione sadubritatts, sicul in. gustu. et tactu, appropriate. loquendo. Omnis autem delectatio: est. ratione proportionalitatis. Sed quoniam species. tenet rationem. formae, virtutis. et operationis, secundum. quod. habet respectum ad. principium, à quo. manal, ad. medium, per quod. t(rausil, eb ad. terminum, in. quem. agit; ideo. proportionalitas aut attenditur. in. similitudine, secundum quod. tenet 'aliouem. spectet. seu. formae, et sie. dicitür speciosias, (1) Potentia. sensibilis apprehensiva enim dividitur in. ecleriorem ey interiorem; prior. comprehendit quinque. sensus exteriores, posterior vero. sensum communem, imaginatlonem -(phantasiam), aestimalivam et memoriam. Cfr. August, XI. de Trin. c. 9. n. 16, et AristoL, Il. de Anima, text. (21. seq. et 136. seqq. (c. 12. et IH.
e. 3.). — De medio cfr. M. de Anima, text. 74. seqq. (c. 7. seqq.) eté de Sensu eb seus, c. 7. (c. 6.).
(2) Delectatio. siquidem pp coniunctio convenientis cuin. convenienti. Cfr. Bonav., (tom. L. pag. 38, nota 4. et toin. IV. pag. 391, nota 3, ubi dote Hs proprie consistere in. actione Eonsequenie i coniunctionem.
quia « puleritudo nihil aliud est. quam aequalitas ntumerosa», seu. « quidam partium situs cutn coloris sua--vitate (1) ». Aut. attenditur. proportionalitas, in «quantum. tenet. rationem potentiae seu. virtutis, et sic. dicitur suavitas, eum. virtus agens non improportionaliter evcedit recipientem; quia. sensus. tristatur in extremis et in mediis deleetatur (9). Aut. attenditur, in. quantum. tenet. rationem. e/ficaciae. et. $mpressionts, quae tunc est proportionalis, quando agens imprimendo rcplet. indigentiam patientis, et hoc. est. salvare et nu-(rire ipsum, quod maxime apparet in. gustu. et. tactu. Vt sic per oblectationem. deleetahilia exteriora. secundum. triplicem rationem. deleetandi per similitudinem intrant in. animam.
6. Post hane apprehensionem et oblectationem fit diiudicatio, qua non solum diiudicatur, utrum hoc sit album, vel nigrum, quia hoc pertinet ad sensum particularem (5); non. solum, utrum sit salubre, vel nocivum, quia hoc. pertinet ad sensum.?neriorem; verum etiam, qua. diíiudieatur. et. ratio. redditur, quare hoc -delectat; et in hoe aetu inquiritur de ratione delecta- (1) Duplex haec definitio pulcritudinis est secundum Au-— gust, Vl. de Musica, c. 13. n. 38. (cfr. Donav., tom. |. pag. 544, nota 8.) et XXII. de Civ. Dei, c. 19, n. 2, ubi pro quidam parlium siluis substituitur partium congruentia (cfr. Donav., tom. IV. pag. 1025, nota 3.).
(2) Vide Aristot,!l. de Anima, text. 123. 143. ct Il.
(3) Idem est quod sensus exterior; cfr. loan. de Rupella, Sum. de Anima, p. IM. c. 18. et 23; Centiloq. (inter opera Bonav.) p. Ill. scct. 21: Apprehensiva [vis sensibilis] dividitur in sensum particularem ot. sensum communem, «ive In sensum exteriorem. et. interiorem.
508 ITINERARI MENTIS. IN DEUM CAD. II.
lionis, quae ip sensy percipitur ab obiecto. Hoe est autein, cum quaeritur ratio pulchri, suavis et salubris; et invenitur, quud haec est proportio aequalitatis. Watio autem aequalitatis est. eadein in iagnis et. parvis uec extenditur dimensionibus nee succedit seu transit cum transeuntibus uec. molibus alteratur.. Abstrahit igitur a Ilpco, tempore el motu, ace per hioc est incominulabilis, incireumsceriptibilis, indeterminabilis et omnino spiritualis (1). Diiudicatio. igitur. est. actio, quae speciei sensibilem, sensibiliter per. sensus acceptam, introire facit depurando et abstraliendo in. potentiam, lotellectivam. Et sic totus. iste mundus introire habet in animam humanam per portas sensuum secundum tres operationes. praedictas.
7. Haec autem omnia. sunt vestigia, in quibus speculari possumus Deum uostrum. — Nam cuim species apprehensa sit similitudo in. medio. geuita et deinde ipsi organo impressa et per illun. impressionem iu suum principium, scilicet in. obiectum eognoscendum, ducat; manifeste insinuat, quod. illa lux aeterna generat ex se similitudinem seu. splendorem. eoaequalei, consubstantialem et. coaeternalem; et quod. ille qui est imago invisibilis Dei et splendor gloriae el figura substantiae eius (3), qui. ubique. est. per. primam sui. generationem, sieut. obiectum ini toto. inedio suam. generat similitudinem, per. gratiam. unionis unitur, sicut species corporali organo, individuo rationalis naturae, ut. per. illam unionem nos reduceret ad, Patrem sicut ad fontale principium et obieetum. Sic ergo omnia co- (1!) Hoc exponit August, de Vera ltelig. c. 30. n. 56. seqq.
(2) Col. 1, 15. et Hebr. 1, 3. — Dictio inferius posita unitur individuo rationalis nalurae explicatur |l. Sent. d. 40.
- ITINERABRIL MENTIS IN. DEUM. CAP, HI. 3090 gnoscibilia habent sui speciem generare, manifeste proclamant, quod in ilis tanquam in speculis videri potest aeterna. generatio Verbi, Imaginis et Filii a Déo Patre. aeternaliter emanantis.
8. Secundum hunc modum species delectans | üt speciosa, suavis et salubris insinuat, quod in illa prima specie est prima speciosttas, suavitas et salubritas, ín qua est summa roporlionaltlas et aequalitas ad. gcenerantem; in qua est vir(us, non per phantasma, sed per veritatem apprehensionis illabens; in qua est tmpressio salvans et sufliciens et omnem apprehendentis indigentiam expellens. Si ergo. « delectatio cst coniuüctío convenientis eum. eonvenienti (1) »; et solius pé similitudo (enel. rationem. summie. speeiost, suavis et salubris: et unitur. secundum. verdalem cl secundum inlimitatem et secundum plenitudinem replentem omnem npacitatem; manifeste videri potest, quod in solo Deo est fontalis et. vera. delectatio, et quod. ad. ipsam ek omnibus delectationibus manuducimur requirendam.
9. Excellentiori autem. modo. et. immediatiori di- $udicatio ducit nos in aeternam. veritatem certius spéculandam. Si enim diindicatio habet fleri per rationern abstrahentem a. loco, tempore et mulabilitate, ac per hoe à. dimensione, successione et. transimutatione, per ionem $mmutabilem et incircumscriptibilem et t£nterminabilem; nihil autein. est. omnino. $mmutabisle, tncircumscriptibile et £nterminalile, nisi quod est ac- (1) Cfr. supra. pog. 306, nota 2. — August de Vera Relig. c. 18. n. 35. seq. et c. 43. n. 81, 83 Qq. q. 23, de simililudine Patris i. e. de Filio Dei loquens ait:!p$a est enim spe-Cle$ primo, qua. $uni, ut ita. dicam, speciàta, eL formà, qua formáta sunt omnia. Vide etiam fBonav., tom. V. pag.!39, notam 7. ot png. 33, notam 5.
310 ITINERARIL MENTIS IN. DEUM. CAD. IH.
ternum; omne. autem. quod. est aeterium, est. Deus, vel in Deo: si ergo. omnia, quaecumque. certius diiudicimus, per huiusmodi. rationem diiudieamnus; patet, quod ipse est ratio omnium rerum e regula. infulübilis e luz veritatis, in. qua. euucta. relucent. infallibiliter, indelebiliter, indubitanter, irrefragabiliter, indiiudicabiliter, incoummutabiliter, iucoarctabiliter, intermninabiliter, indivisibiliter et intellectualiter. Et ideo leges illae, per quas iudicamus certitudinaliter de. omnibus sensibilibus, in nostram considerationem: venientibus; eum sint infallibilles et. indubitabiles intelectut apprehendentis, sint. iudelebiles a «nori recolentis tauquam semper praesentes, sint. irrefragabiles et. indiiudicabiles intellectui sudicantis, quia, ut. dieit. Augustinus (1), «nullus de eis iudicat, sed per illas »; necesse est, eas. esse. inconmunutabiles et. incorruptibiles — Guiquam necessarias, incoarctabiles. tanquam incircunmscriptas, iuteriminabiles tanquia. aeternas, ac. per hoe indivisibiles tanquam. iutelleetuales et incorporeas, uon factas, sed. increatas, aeternaliter. existentes in. arte aeterna, à (qua, per quam et secundum quam. formantur formosa. omnia: et ideo nee. certitudinaliter iudicari possunt. nisi. per illiun quae non tantum fuit forma cuncta producens, verum. etiam euncta conservans et dislinguens, Guiquam. ens in. omuibus. formam: tenens et regula dirigeus, et per. quam. diiudicat mens. nosura cuneta, quae per sensus. intrant in. ipsam (2).
nen (!) Libr. ll. de Lib. Arb. c. 14. n. 38. (cfr. Bonav., tom. V. pag. 17, nota 4.) et de Vera Btelig. c. 31. n. 88. (cfr. tom. I. pag. 69, nota. 12.). Similia de regulis divinae sapientiae mirabilibus dicunt Collationes in. Hexaém. collat. 2. n. 8. seqq.
(2) Fusius haec ostenduntur in. Bonav., toin. V.. Quaest. de scientia. Christi, q. 4.
ITINERARI. MENTIS. IN. DEUM. CÀP. f. — 511 10. Haec autem. speenlatio: dilalatur. seeundum cousiderationem septem differentiarum numerorum, quibus quasi septem. gradibus eonscenditur in. Deum, secundum quod. ostendit Augustinus in libro de Vera Religione et. in. sexto Musieae (1), ubi. assignat. dilferentias nunterorum. gradatim. eonscendentium ab. his sensibilibus usque. ad. Opificem. omuium, ut in omnibus videatur. Deus, ' | Dicit euim, numeros esse. in. corporibus et. maxime in sonis et vocibus, et. hos vocat. sonantes; nu-- meros ab his abstraetos et i8. sensibus. nostris. reec-. plos, et hos. voeat oecursores; numeros ab anima procedentes. in. eorpus, sieut. patet in. gestieulationibus: et saltationibiis, et hos. vocat. progressores; numeros. in deleetationibus seusuum ex. conversione intentionis stper speciem. receptam, et hos vocat. sensuales; numeros in. memoria retentos, et hos. vocat memortiales; numeros etiam, per quos. de. his omnibus. iudicamus, et hos vocat. zudiciales, qui ut. dietum. est, necessario sunt supra mentem. tuniquam.— infallibiles et. indiiudicabiles. Ab his autem. imprimunttir mentibus nostris nuieri artificiales, quos tumen.— inter. illos gradus non énumerat Augustinus, quia connexi sunt. fudicialibus; et ab his manant numeri progressores, ex quibus creantur. numerosae formae. artificiatorum, ut à. summis per media ordinatus. flat. descensus ad. infima. Ad hos etiam gradatim ascendimus a numeris sonantibus, mediantibus occursoribus, sensualibus et memortalibus.
Cum igitur omuia sint. pulcra. et. quodam. mmodo deleclabilia; et pulcrttudo et delectatio non. sint absque ^ 419 — ITINERARIE MENTIS IN. DEUM. CAP...IH.
proportione; et proportio primo sil. in. numeris: necesse est, omnia esse numerosa; ae per hoc. « numerus est praecipuum in animo Conditoris exemplar (4) » el in rebus praecipuum vestigium duceus in. Sapientiam. Quod cum sit omnibus evidentissimum et Deo propinquissimum, propinquissime quasi per septem differentias ducit in Deum et facit, eum cognosci in eunetis. corporalibus et. seusibilibus, dum numerosa. apprehendimus, in numerosis proportionibus delectamur et per. numerosarum proportionum leges. irre(ragabiliter sudicamus.
14. EX his duobus gradibus primis, quibus mamnuducimur ad speculandum Deum in vestigiis quasi ad modum duarum alarum descendentium circa pedes (2), colligere possumus, quod omnes creaturae istius. sousibiliz Thundi animum contemplantis. et sapientis ducunt in. Deum aeternum, pro eo quod illius primi priucipii potentissimi, sapientissimi et optimi, illius aeternae. originis, lucis et plenitudinis, illius, inquam, artis efficientis, exeinplautis et. ordinantis sunt. u»ibrae, resonantiae. et picturae, sunt vestigia, simulucra. el spectacula nobis ad contuendum Deum proposita et signa divinitus data; quae, inquam, sunt. ezeriplarta. vel potius exemplata, proposita. mentibus adhuc. rudibus et sensibilibus, ut per seusibilia, «quae vident, transferantur. ad. iutelligibilia, «quae non vident, tauquam per signa ad signata.
-: 43. Nignilicant autem. huiusimodi creaturae huius (1) Ut dicit Boetli. in. Bonav., tom. V. pag. 13, uota. 6. allegatus. Cfr. etiam supra pag. 67, nola 1.
(2) Respicitur Isai. 6, 2, ubi de Seraphim dicitur, quod alis « duabus velabant pedes eius ».
ITINERARI. MENTIS IN. DEUM. CAP. I. | 545 mundi sensibilis znvistbilta Dei (4), partim. quia Deus est omnis creaturae origo, exemplar et fints, et omnis effectus et signum causae, et exemplatum exemplaris, et via. finis, ad quem ducit; partim ex propria repraesentatione; partim ex prophetica praefiguraltone,; partim ex angelica operatione; partim. ex. superaddita institutione. Omnis enim creatura ex natura est illius aeternae sapientiae quaedam efligies et similitudo, sed specialiter illa quae. in. libro Seripturae per spiritum prophetiae assumta est. ad. spiritualium praefigurationem; spectaltus autem illae creaturae, in. quarum effipie angelico ministerio voluit. apparere; specialissime vero ea quam voluit ad signifleandun instituere, quac tenet. non. solum rationem sign? secundum nomen commune, verum etiam Sacramenti.
15. Ex. quibus omnibus colligitur, quod invisibilia Dei a. creatura mundi, per ea. quae facta sunt, tntellecta. conspiciuntur; tta wt qui nolunt. ista. advertere et Deum in his omnibus cognoscere. benedicere et amare tnercusabiles sint (3), dum nolunt transferri de tenebris in. admirabile lumen Dei. Deo autem gratias per lesum | Christum, Dominum nostrum, qui nos de tenebris transtulit in. admirabile lumen suum, dum per hace lumina eterius. data. ad. spectilum mentis nostrae, in. quo. relucent divina. disponimur ad reintrandum.! | (2) Rom. 1, 20. — Seq. textüs est I. Cor. 185, 57; tertius I. Petr, 2, 9, ubi pro franstulit Vulgata. cócail.
94 ITINERARI. MENTIS. IN. DEUM CAP. HI.
Car. [IH.
De speculatione Dei per. suain. 1niagmein naturalibus potenttis insignilam.
1. Quoni;um autem duo. gradus. praedicti, ducendo mos in. Deum per. vestigia. Sua, per. quae. in. cunctis creaturis relucet, ianuduxerunt nos usque ad. lioc, ut ad nos reiptrareiius, in. mentem scilieet nostram, in qua. diviua. velucet 2»4g0; hine. est, quod. iam. tertio loco, ad nosmetipsos intrantes. et. quasi atriuun foriusecus relinquentes, in suncts (1), scilicet antercori parte tabernaculi, conari debemus per speculum videre Deuin; ubi ad modum candelabri relucet lus veritatis in facie nostrae inentis, in qua. seilicet. respleudet imajo. bealissimae: l'rinitatis.: | jutra. igitur ad té et vide, quoniam mens tua qat (erventissime semetipsam; nee se. posset. amare, uisi Mo3sel; Wee se. nosset, nisi sui. sueminissel, «quia. nihil 'apimus per intelligentiam, quod. nou sit praesens apud nostram: memoriam; et ex. loc advertis, aniiiam Qua ripliceim habere potentiam, uon oculo carnis, sed oculo ülionis (2). Gonsidera. igitur. harum trium potentiarum (1) Cfr. Exod. 96, ubi describitur. tabernaculum | Moysacum, v. 3f. et 35. inentio fii sancti. sanctorum etc. candelabri. — Ps. 4. 7: Signatuum est. super. nos lumen. vultus tui, Domine. Gregor, X. Moral. c. 05. 0. 27: Interna. quippe fucies hominis iens est, in. qua. nimirum. recoguoscitur, ut ab ' auctore. nostro. diligamur.: (2) Cfr. August, IN. e& XN. de Trin. (vide |. Sent. d. 3. p. 4H.)). — De oculo. ewrnis. eb rationis. efr...supra. Breviloq. p.!|. c. 12. in flue. — lnferius allegotur. 1. Cor. 13, 12.
ITINERARIL MENTIS IN DEUM CAD. LI. EPIH operationes et habitudines, ck videre poteris Deum per te lanquam per imaginem, quod. est videre per speculum tn aenigmate.
.9. Operatto autem memoriae. est — re- .praesentatio non. solum. praesentium, corporalium cl temporalium, verum. etiam. succedentium, simplicium et. sempilernalium. — WRetinet nanque. memoria. praelerita per recordationem, praesentia per susceptionem, faiura per praevisionem. — Retinet. etiam siriplicta, Sicut. principia quantilatum. — contituarum et. diseretarum (D), ut. punetum, instans ct unitatem, sine quibus impossibile est meminisse aut. cogitare es quae. priueipiantur per haec, — Retinet uibilominus scientiarum principia. et. dignitates wt sempilternalia el sempiternaliter, quia nunquam potest. sie. oblivisci eorum, dum Tatione utatur, quin. ex audita approbet et eis assentiat, non. tanquam. de novo percipiat, sed tanquam Sibi innata et. familiaria. recognoscat; sicul patet, si proponatur alicui: « De quolibet. affirmatio. vel nega-.io»; vel: «Omne. totum. est. maius sua parte », vcl quaecumque alia dignitas, eui non est EONODUTICORC (1) Vide Aristot., de Praedicam. c. de Quanto, ubi quantitati continuae numeratur linea, superficies, corpus, locus et tempus; discrelae numerus. ct oratio. — Quomodo memoriae sit pracvisio futurorum, exponit August, XV. de Trin. c. 7. n. 13: Nec ex futuris. praeterita, sed futura. ex. practeritis, non tamen firma cognitione coniicimus...Ut praevideamus, non providentia nos instruit, sed memoria etc.
(2) Ut ait Aristot, 1. Poster c. 8. (c. 1!0.), huic di-: ctioni opponendo alteram, scil. « ad exterius orationem (xó« tüv dto AXóyov)», contra quam licet. semper instantiam ferre (cfr. Bonav., tom. |. pag.!55, nota 10.). — Prima digni- 316 ITINERARI]. MENTIS IN DEUM CAP. Ill.
Ex prima igitur retentione actuali omnium tempo- "alium, praeteritorum scilicet, praesentium et futurorum, habet etligiem | aeternitatis, cuius praesens itidivisibile ad omnia tempora se extendit. — Ex secunda apparet, quod ipsa non solum habet ab ezcteriori forwari per phantasmata, verum etiam a superiori Su-. scipiendo simplices formas, quae aon possunt introire per portas sensuum. et. sensibilium phantasias (1). — Ex tertta habetur, quod ipsa habet lucem incoinmutabilem sibi praesentem, in qua memiuit invariabilium veritatum. — Et sie per operationes memoriae apparet, quod ipsa anima, est imago Dei el similitudo adeo sibi praeseus et. eum habens. praesentem, quod. eum actu. capit et per. potentiam. « eapax eius est et. particeps esse potest (93) ». ' 5. Operato autem. virtutis?ntellectivae est in perceptioue. intellectus. ferninorum, propositionum et illationum. — Capit autem. intellectus /erminorum significata, cum comprehendit, quid est. unumquodque per definitionem. Sed definitio habet fleri per supe-. riora, et illa per superiora definiri habent, usquequo veniatur ad suprema et. generalissima, quibus ignora- (05: de quolibet. affirmatio etc., exhibetur ab Aristot, (V. Metaph. text...65.. (Hl. c. &); secunda colligitur ex V. Metapl. text...30. seq. (IV. c. 25. seq). — Per verba superius posita: «quin ea audita approbet » etc, respicitur a Boethio data. et in. Bonov., tom. V. pag. 79, nota 6, allata definitio communis animi conceplionis, qualis secundum Euclid., i. Geoniet,, est: Onine totum est. maius sua parto. (n. 9.).
(U) Cfr. Hl. Sent, d. 39. a. 1. q. 9. in. (Ine et IV. d. 49. p. 6 «q. 2 ad |F.3. — De seq. propositione vide Bonav., tom. V. Quaest. de scientia Christi, «q. 4.
ITINERARI MENTIS IN DEUM CAP. Hl. — — 2547 tis, non possunt intelligi definitive inferiora (1). Nisi igitur cognoscatur, quid est ens per se, non potest plene sciri definitio alicuius specialis substantiae. Nec ens per se cognosci potest, nisi eognoscatur cum suis conditionibus, quae sunt: unum, verum, bonum. Ens autem, cum possit cogitari ut diminutum et comple-(um, ut imperfectum eV ut perfectum, ut. ens. in. polenlia et uL ens in actu, ul ens secundum quid. et ut ens simpliciter, ut ens tn. parte et ut ens tolaliter, ut. ens (ranstens ct ut ens tnanens, ut ens per aliud et ut ens per se, ul ens permizium non-enti et ut. ens purum, uL ens dependens et ut ens. absolutum, wt. ens. poslerius et ut ens prius, ut ens mutabile e& ut. ens immulabile, wt ens simplez ct ut ens compositum; eum « privationes ct defectus nullatenus possint cognosci nisi per positiones (2) », non venit intellectus noster ut plene resolvens intellectum alicuius entium creatorum, nisi iuvetur ab intellectu entis purissimi, actualissimi, completissimi et absoluti; quod. est ens stmp/tciter et aeternum, in quo sunt rationes omnium in sua -puritate. Quomodo autem sciret intellectus, hoc. esse ens defectivum et incompletum, si nullam haberet co- (!) Secundum Aristot, VI. Topic. c. 3. (c. 4). Cfr. etiam Porpliyr., de Praedicab. c. de Specie, ex quo supra. pag. 67, nota:!. quaedam allata sunt. — De conditionibus entis vide supra pag. 48, notam.!. De divisionibus entis habent plura Collationes in Hexaém. collat. 5. n. 28. 99.
(2) Averroes, in lil. de Anima, text. 95: Et universaliter omnes privationes non cognoscuntur nisi per contraria, scilicet per cognitionem habitus et per cognitionem defectus hobitus. Cfr. Bonav., tom. Ill. pag. -802, notes 8. et tom. V. pag. 19, nota 8. — De rationibus rerum in Deo agitur in Bonav., tom. V. Quaest. de scientia. Christi, q. 2. seq.
918 - ITINERABIEL MENTIS IN. DEUM CAI. Il. — gnitioneim. eutis alisque. omui. defectu? Et sie. de. aliis conditionibus. pracelibatis.
lutelleetum: autem propositionum qune. intellectus dicitur. veraciter. comprehendere, eum eertitudinaliter. scit, illas veras esse; et lioc. scire est scire, quoniam non potest falli in illa comprehensione. Scit enim, quod veritas illa non. potest aliter se habere; scit. igitur, illam veritatem esse. incommutabilem. Sed. cum ipsa mens nostra sit commutabilis, illas sie. ineomumutabiliter relucentein non. potest videre nisi per. aliquam lucem. oinnino. incoimutabiliter. radiantem, quim.— impossibile est esse ereaturam mutabilem. Scit igitur in illa luce, quae tluninat omnem. hominem | venientem in hunc mundum, quae est, luz. vera. et. Verbum in principio apud. [eum (4). | Intellectum. vero. z/ationis tune. veraciter percipit noster. iutellectus, quando: videt, quod. conclusio necessario Sequitur ex. praemissis; quod. non solum videt in: terminis necessariis, verum etiam in contingentibus, (1) loan. €,!, et 9. Vide eandem Quaest. de scientia Christi, q. 4. et Collationes in llexaém. collat. 12. n. 5, ubi inter alia dicitur: Ipse (Christus) intimus est omni animae. et suls speciebus clarissimis refulget super specles. intellectus. nostri tenebrosas; et sic illustrantur species. illae obtenebratae, admixtae. obscuritati phantosmatum, ut. intellectus. intelligat. Si enim scire est cognoscere, rem aliter. impossibile se hobere, necessarium est, ut ille solus scire faciat, qui veritatem novit et habet in. se. veritatem. Ibid. n. 11. dicitur: Hacc lux est inaccessibilis, e& tamen. proxima animae etiam plus quam ipsa sibi.. Est etiam. inalligalbilis, et tàmen. summe intima. In. collat. 2. n. 10. bene dicitur de regulis immutabilibus intellectus: Hue radicantur. in. luce aeterna. et ducunt in. cam, sed non propter lioc ipsa videtur.
ITINERARIE. MENTIS. IN, DEUM. CAP, II. 519 ut: si homo currit, homo movetur. Hane. autem. necessariam. habitudinem. percipit non. solum in. rebus entibus, verum etiam in non-entibus. Sicut. enim, Domine existente. sequitur: si homo currit, homo movetur; sie etim, non existente. Huiusmodi igitur f/lattonis necessitas won. venit ab existentia rei. in materia, quia est. eontingens, nee ab. existentia rei in. antima,. quia. (ime: esset. fletio. si non esset in re: venit. igitur ab exeimplaritate in. arte. aeterna, seeundum. quam res habent aptitudinem et habitudinem ad. invicem secundum illius acternae artis repraesentationem, Ownis igitur, ut dicit. Augustinus. de. Vera. Religione (1), vere rattoctnunts Wwmnen accenditur ab. illa. veritate et. ad ipsam nititur pervenire. — Ex. quo manifeste apparet. quod. coniunctus. sit. intelleetus. noster ipsi aetertiae veritati, dum non uisi per illam docentem. nihil. verum potest. eertitudinaliter. capere. Videre igitur per te potes. veritatem, quae. te. doect, si te. concupiscentiae et phantasmata: non. impediant et se tanquam. nubes inler te. et veritatis radium non interponant.
(1!) Cap. 39. n. 79: Noli foras ire, in te ipsum redi, in interiore liomine habitat. veritas; et si tuam naturam mutabilem inveneris, transcende ct te ipsum. Sed memento, cum te transcendis, ratiocinantem animom te trascendere. Iluc ergo tende, "mde ipsum lumen rationis accenditur. Quo cnim pervenit omnis bonus ratiocinntor nisi ad veritatem? cum ad so ipsam veritas non utique ratiocinando pervenint, sed quod ratiocinantes nppetunt ipsa sit. — lHnec de triplici operatione virtutis in- -tellectivae doctrina refertur quasi ad verbum a Fr. Motthaeo ab Aqunasparta, Quaest. prima disputeta in corp. a nobis edita in opusculo: de Humanae Cognitionis ratione (pag: 98 seq.); ubi notanda sunt quae. ibid. proemittuntur: contra. ontologismum.
320 ^ ITINERARIL MENTIS IN. DEUM CAP. LIH.
4. Operatio autem virtujis electivae attenditur — in consilio, iudicio et desiderio. — Consilium autem est iu inquirendo, quid sit melius, lioc au illud. Sed melius non dicitur nisi per accessum ad optimum; accessus autein est secundum maiorem assiimilationem (1): nullus ergo scit utrum hoc sit illo melius, nisi sciat, illud optimo inagis assimilari. Nullus autein scit, aliquid alii magis assimilari, nisi illud cognoscat; non enim Scio, liunc esse sinilem Petro, nisi sciam vel. cogna. scam Petrum: oimni igilur. consiliant necessario exl impressa notio suimii boni (2).
Iudicium autem certum de. consiliabilibus est per aliquam legen. Nullus autem certitudinaliter iudicat per legen, nisi certus sit, quod illa lex recta est, et quod ipsam iudicare non debet; sed ineus. uostra iudicat de se ipsa: eum igitur non possit. iudicare de lege, per quam iudicat; lex. illa superior est mente. uostra, et per hauc iudicat, secundum «uod. sibi impressa est. Nihil autem est superius mente humana, nisi solus ille qui fecit eam (5): igitur in iudicando deliberativa. no- (4) Aristot., IV. Metapli. text. 18. (lll. c. 4.); Ipsum magis et minus inest entium naturae...Si igitur quod magis est propinquius est, profecto erit aliquid verum, cui propinquius est quod magis verum est.
(2) August, VII. de Trin. c. 3. n. 4: Bonum hoc et bonum illud, tolle hoc et illud et vide ipsun. bonum, si potes; iia Deum videbis, non alio bono bonum, sed bonum omnis boni. Neque enim in his omnibus bonis...diceremus aliud alio melius, cum vero iudicamus, nisl esse(. nobis. impressa. notio ipsius boni, secundum quod et probaremus aliquid et allud illi praeponeremus.
(3) Secundum August. locc. superius pay. 310, nota 1. allegatis. Cfr. Bonav., tom. Il. pag. 42. nota 6.
ITINERANII NENTIS IN DEUN CAD. lil. 3094.
stra pertingit ad divinas leges, si plena resulultone dissolvat.