Desiderium autem principaliter est illius quod maxime ipsum movet. Maxime autem movet quod maxime amatur; maxime autem amatur esse beatum; beatum wrteim esse non. liabetur. nisi. per. optimum ct. finem ultimum: nihil igitur appetit humanum desiderium nisi quia summum bonum; vel quia est ad illud, vel quia habet aliquam effigiem illius. Tanta est vis summi boni, ut nihil nisi per illins desiderium a creatura possit amari, quae tunc fallitur et errat, cum effigiem et simulacrum pro veritate acceptat (4).
Vide igitur, quomodo anima Deo est propinqua, et quomodo memoria ín aeternitatem, intelligentia in veritatem, electiva potentia ducit in bonitatem summam secundum operationes suas.
5. Secundum autem harum potentiarum ordinem et originem et habitudinem ducit in ipsam beatissima Trinitatem. — Nam ex memoría oriiur intelligentia ut ipsius proles, quia tunc intelligimus,.cum similitudo, " quae est in memoria, resultat in acie intellectus, quae nihil aliud est quam verbum; ex memoria et intelligentia spiratur amor tanquam nexus amborum. Haec tria scilicel mens generans, verbum et amor, sunt in anima quoad memoriam, intelligentiam et voluntatem, quae sunt consubstantiales, coaequales et coaevae, se invicem circumincedentes (2). Si igitur Deus perfectus ( 1) Haec ratio exponitur a Doeth., lll. de Consol. per totum. Cfr. August,!l. de Lib. Arb. c. 9. n. 26, et Ariístot., | Ethic. c.!. seqq.
(2) Vide I. Sent. lit. Magistri, d. Ill. c. 2. seq., ubi loci ex Augustino allati sunt; cfr. ibid. Comment. p. Il. et supra Breviloq. p.!l. c. 19. De circumincessione cfr. 1. Sent. d. 19. p. 1. q. 4.
. 999 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. III.
est spiritus, habet »emortam, intelligentiam et volunlatem, habet et Verbum genitum et Agiorem spiratuimn, qui necessario distinguuntur, cum unus ab altero producatur, non essentialiter, non accidentaliter, ergo personaliter.
Dum igitur menus se ipsam considerat, per se tauquam per speculum consurgit ad speculandam Trinitatein. beatam Patris, Verbi et Amoris, trium persouarum coaeternarum, eoaequalium et consubstantialium, ita quod quilibet in quolibet est aliorum, unus tamen non est alius, sed ipsi tres sunt unus Deus.
6. Ad hanc speculationem, quam habet anima de suo principio trino et uno per trinitatem suarum potentiarum, per quas est imago Dei,:uvatur per lumina scientiarum, quae ipsam perficiunt et informant et Trinitatem beatissimam tripliciter repraesentant. — Nam omuis philosophia aut est naturalis, aut rationalis, aut «oral. Prima agit de eausa essendi, et ideo ducit in potentiam D'atris; secunda de ratione. intelligendi, et ideo ducit in sapientiam. Verbi; tertia. de ordine /vivendi, et ideo ducit in bonitalem. Spiruus sancti (4).
Rursus, prima dividitur in. metaphysicam, mathematicam et physicam. Et prima est de rerum,essentiis, seeunda de numeris et figuris, tertia de naturis, virtutibus et operationibus dillusivis. Et ideo prima in prinum principium, Patrem, secunda in. eius. $/maginem, Filium, tertia ducit in. Spiritus sancti donum.
Secunda dividitur in grammaticam, quae facit potentes ad exprimendum; in logicam quae faeit perspi- (!) Vide in Bonav., tom. V. pag. 19, nota 7. verba Augustini. — De divisione philosophiae cfr. infra opusculum de Reductione artitm ad theologiam, n. 4.
wt ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. IV. 523 eaces ad arguendum; in rethoricam, quae facit habiles ad persuadendum sive movendum. Et hoc similiter insinuat. mysterium ipsius beatissimae Trinitatis.
Tertio dividitur in monasticam, oeconomicam et politicam. Et ideo prima insinuat primi principit -1nnascibilitatem, secunda Fi/is familiaritatem, tertia Spirius sancti. liberalitatem.
7. Omnes autem hae scientiae habent regulas certas et infallibiles tanquam lumina et radios descendentes a lege aeterna in mentem nostram. Et ideo mens nostra tantis splendoribus irradiata et superfusa, nisi Sit eaeca, manuduci potest per semetípsam ad contemplandam illam lucem aeternam. Huius autem lucis irradiatio et consideratio sapientes suspendit in admirationem et econtra insipientes, qui non credunt, ut intelligant, ducit in perturbationem, ut impleatur illud prophetictim (4): J//uminans iu mirabiliter a montibus aelernis, turbati sunt omnes. tnsiptentes corde.
Car. IV.
De speculatione Dei in sua imagine donis gratuitis reformata.
1. Sed quoniam non solum per nos transeundo, verum etiam in nobis contingit contemplari primum principitim; et hoc maíus est quam praccedens: ideo hic modus considerandi quartum obtinet contempla- (4) Psalm. 75, 5. seq. De verbis praecedentibus cfr. August. in loan. Evang., tr. 36. n. 7, ubi ostenditur, credendum esse, ut intelligatur, quia credendo homo fit ídoneus ad intel. ligendum (issi. 7, 9. secundum septuaginta ud ups Nisi credideritis, ton intelligetis). | 2324 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. IV.
tionis gradum. Mirum autem videtur, cum ostensum sit (4), quod Deus sit ita propinquus mentibus nostris, quod tam paucorum est in se ipsis primum principiuin speculari. Sed ratio est in promptu, quia mens humana, sollicitudinibus distraeta, non intrat ad se per memoriam; phantasmatibus obnubilata, non redit ad se per intelligentiam; concupiscentiis illecta, ad se ipsam nequaquam revertitur per desiderium suavitatis. internae et laetitiae spiritualis. Ideo totaliter in his sensibilibus iacens, non potest ad se tanquam ad Dei imaginem rcintrare.
2. Et quoniam, ubi quis ceciderit, necesse habet ibidem recumbere, nisi apponat quis et adi;iciot, ut resurgat (2); non potuit anima nostra perfeete ab his sensibilibus relevari ad contuituim sui et aeternae Veritatis in se ipsa, nisi Veritas, assumta forma liumaua in Christo, fieret sibi scala reparans priorem sealum, quae fracta fuerat in Adam.
Ideo, quantumcumque sit illuminatus quis lumine naturae et scientiae acquisitae, non potest intrare in se, ut in se ipso delectetur 4n Domino, nisi mediante Christo, qui dieit (3): Ego sum ostium. Per me si quis (1) Cup. praeced. — De fundamentis huius cap. cfr. Breviloq. p. Il. c. 40. ev 49, ubi de anima, in quantum est Dei imago; p. V. c. 4, ubi de tribus virtutibus theologicis; ibid, c. 6. de sensibus spiritualibus; p. Il. c. 8, ubi de triplici actu hierarchico e& novem ordinibus Angelorum; Prolog. S 4, ubi de triplici intelligentia Scripturae.
(2) Isai. 24, 20: EL corruet et non adiiciet etc. — De necessitate fldei ad resurgendum egregia dicunt Collationes in Hexaém. collat. 7. per totam.
(3) loan. 40, 9. — Ps. 36, 4: Delectare in Domino etc. — Inferlus respicitur I. Tim. 2, 5: Unus est mediator Dei et ho- ITINERARI] MENTIS IN DEUM CAP. IV. 9025 introterit, salvabitur ei sngredietur. et egredietur et pascua inveniet. Àd hoc autem osí(tum non appropinquamus, nisi ipsum credamus, speremus et amemus. Necesse est igitur, si reintrare volumus ad íruitionem Veritatis tanquam ad paradisum, quod ingrediamur per fidem, spem e carttatem mediatoris Dei et. hominum lesu Christi, qui est tanquam /tgnum vittae in medio paradisi. | 9. Supervestienda est igitur imago mentis nostrae tribus virtutibus theologicis, quibus anima purtficatur, tilumtnatur et perficitur, ct sic imago reformatur et conformis supernae lerusalem efficitur et pars Ecclesiae militantis, quae est proles, secundum Apostolum, lerusalem caelestis. Ait enim (4): J//a quae sursum est lerusalem libera est, quae esi mater nostra. — Anima igitur credens, sperans et amans lesum Christum, qui est Verbum tncarnatum, sncreatum et inspiratum, scilicet. vta, verttas ct vita; dum per fidem credit in Christum tanquam in Verbum $ncreatum, quod est Verbum et splendor Patris (2), recuperat spiritualem auditum et visum, auditum ad suscipiendum Christi ser-"mones, visum ad considerandum illius lucis splendores. Dum autem spe suspirat ad suscipiendum Verbum insptratum, per desiderium et affectum recuperat spiritualem o/factum. Dum carttote complectitur Verbum minum homo Christus lesus. Gen. 9, 9, quod exponens August, -Vill. de Gen. ad lit. c. 5. n. 9, ait: Sic et Sapientia [Prov. 3, 48.], idem ipse Christus, lignum vitae est in peradiso spirituali etc. Cfr. Xlll. de Civ. Dei, c. 2€. et XX. c. 26. n. 9.
(^) Gal. 4, 36: Illa autem, quae etc. — Mox allegatur loan. 14, 6. — De triplici statu Verbi vide Breviloq. p. IV. c. 4. in fine.
326 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAL. IV.
tncarnalum, ut suscipiens ab ipso delectationem et ut wansiens in illud per ecstaticum amorem, recuperat gustum et tactum. Quibus sensibus recuperatis, duin Sponsum suum videt et audit, odoratur, gustat et amr plexatur, decantare potest tanquam sponsa Canticum canticorum, quod factum fuit ad exercitium contemplationis secundum hune quartum gradum, quem »emo capit, nisi qui accipit (4), quia magis est in experientia allectuali quam in consideratione rationali. In hoc nainque gradu, reparatis sensibus interioribus ad sentiendum summe pulcrum, audiendum summe harmonicut, odorandum summe odoriferum, degustandum sumimne suave, apprelhiendendum summe delectabile, disponitur anima ad mentales excessus, scilicet per «devotioner, adsnirationem et. exsullationem, secundum | illas tres exclumationes, quae fiunt in. Canticis canticorum. Quarum prima fit per abundantiam devoAionis, per. quam lit anima sicut. virgula fumi ex aromatibus myrrhae el (huris (2): secunda per excellentiam adnitrationis, per quam (it anima sicut aurora, (una et sol, secundum processum illuminationum suspendentium animam ad admirandum sponsum consideratum; tertia per superabundantiam ezsullationis, per quam flt anima suavissimae delectationis deAcés affluens, innixa. totaliter super dilectum. suum.
4. Quibus adeptis, [efficitur spiritus noster A:erarchicus ad conscendendum sursum seeundum conformitatem ad illam lerusalem supernain, in quam nemo intrat, nisi prius per gratiam ipsa in cor desceudat, | (^) Apoc. 2, 17: Nemo scit, nisi etc.
(2) Cantic. 3, 6. — Secundus loc. est ibid. 6, 9: Quae est ista, quae progreditur quasi aurora consurgens, pulcra ut luna, electa ut sol. Tertius ibid. 8, 5.
ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. IV. 3927 sicut vidit loannes in Apocalypsi sua (1). Tunc autem in cor descendit, quando per reformationem imaginis, per virtutes theologicas et per oblectationes spiritualium sensuum et suspensiones excessuum efficitur spitus noster Aterarchicus, scilicet purgatus, illuminatus et. perfectus. — Sic eam gradihus novem ordinum insignitur, dum ordinate in co interius disponitur nunliatio, dictatio, duclto, ordinatio, roboratio, mperalto, susceptio, revelatio, unctio (2), quae gradatim correspondent novem ordinibus Angelorum) ita quod primi trium praedictorum gràdus respiciunt in mente humana naturam, ires sequentes fndustriam, et tres postremi grattam. Quibus habitis, anima intrando in.se ipsam, intrat in supernam Ierusalem, ubi ordines Angelorum considerans, videt in eis Deum, qui habitans in eis omnes eorum operatur operationes. Unde dicit Bernardus ad Eugenium (2), quod « Deus in Seraphim amat ut caritas, in Cherubim novit ut veritas, in Thronis sedet ut aequitas, in Dominationibus dominatur ut maiestas, in Principatibus regit ut principium, in Potestatibus tuetur ut salus, in Virtutibus operatur ut virtus, in Arehangelis revelat ut lux, in Angelis assistit ut pietas ». Ex quibus omnibus videtur Deus omnia tn omnibus (^) per contemplationem ipsius in ment bus, in quibus habitat per dona affluentissimae caritatis.
. (f) Cap. 91, 9: Et ego loannes vidi sanctem civivatem lerusalem novam, descendentem de caelo a Deo etc. — De anima hierarchizata vide Collationes in Hexaém. collocat. 20. n. 22. seqq. et collat. 22. n. 24. seqq.
(2) Cfr. Dionys., de Eccles. Hierarch. c. 4. " 10, et Bonav., Collationes in Hexaém. collat. 99..
2398 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. IV. - $. Ad huius autem speculationis gradum specialiter et praecipue adminiculatur consideratio sacrae Scripturae divinitus immissae, sicut philosophia ad praecedentem. Sacra enim Seriptura principaliter est de operibus reparationis. Unde et ipsa praecipue agit de flde, spe et caritate, per quas virtutes habet anima reformari, et specialissime de caritate. De qua dicii Apostolus (1), quod est finis praecepti, secundum quod est de corde puro et conscientia. bona, et. fide non ficta. Ipsa est plenitudo. Legis, ut. dicit idein. Et Salvator noster asserit, totam Legem Prophetasque pendere in duobus praeceptis eiusdem, scilicet dilectione Dei et proximi; quae duo innuuntur in uno sponso Ecclesiae lesu Christo, qui simul est proximus et Deus, simul frater et dominus, siinul etia rex et. amicus, simul Verbum increatum et incaruatum, formator noster et reformator, ut alpha et omegu (2); qui etiam summus hierarcha est, purgaus et illuminans et perficiens sponsam, scilicet. totam Ecclesiam et quamlibet animam sanctam.
6. De hoc igitur hierarcha et ecclesiastica hierarchia est tota saera Scriptura, per quam docemur pur-. gari, illuminari et perfici, et hoc secundum triplicem legem in ea traditam, scilicet naturae, Seripturae et gratiae; vel potius secundum triplicem partem etus principalem, legem scilicet Moysaicam purgantem, revelationem propheticam illustrantem et eruditionem evangelicam perfieientem (3); vel potissimem secundum (1) Epist. I. Tim. 4, 5. — Seq. locus est Rom. 13, 10. Subinde respicitur Math. 22, 40: In his duobus' mandatis unlversa Lex pendet et Prophetae.
(3) Cfr. Breviloq. Prolog. S!. seq.
ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. IV. 990 triplicem eius in/e//tgentiam spiritualem: tropologicam, quae purgat ad honestatem vitae; a//egoricam, quae illuminat ad claritatem intelligentiae; anagogtcam, quae perficit per excessus mentales ct sapientiae perceptiones suavissimas, secundum virtutes praedictas tres theologicas et sensus spirituales reformatos et excessus tres supradictos et actus mentis hterarchicos, quibus ad interiora regreditur mens nostra, ut ibidem speculetur Deum:n splendoribus Sanctorum (4) et in eisdem tanquam in cubilibus dormtat in pace et réqutescat, sponso adiurante, quod non excitetur, donec de cius voluntate procedat.
7. Ex his autem duobus gradibus mediis, per quos ingredimur ad contemplandum Deum inira mos tanquam in speculis imaginum creatarum, et hoc quasi ad modum alarum expansarum ad volandum, quae tenebant medium locum (2), intelligere possumus, quod in divina manuducimur per ipsius animae rationalis potentias naturaliter $nsitas quantum ad earum operationes, habitudines et habitus. scientiales; secumdum. quod apparet ex tertio gradu. — Manuducimur nihilominus per A'erarchicas operationes, scilicet purgationis, illuminationis et perfectionis mentium humanarum, per hierarchicas revelationes sacrarum Scripturarum nobis per Angelos datarum, secundum illud Apostoli, quod Lex data est per Angelos tn monu Mediatoris (5) (4) Psalm. 409, 3. — Subinde respicitur Pr. 4, 9: in pace in id ipsum dormiam et requiescam; et Cant. 2, 7: Adiuro vos, filiae lerusalem...ne suscitetis neque evigilare faciatis dilectam, quoadusque ipsa velit.
(2) 1sai. 6, 2: Duabus [alis] velabaut faciem eius et duabus velabant pedes eius et duobus volabant.
290 ITINERAIUI MENTIS IN DEUM CAP. V.
Et tandem manuducimur per Aierarchias et hierarchecos ordines, qui in mente nostra disponi habent ad instar supernae lerusalem.
8. Quibus omnibus luminibus intellectualibus mens nostra repleta, a divina Sapientia tanquam domus Dei inhabitatur, effecta Dei filia, sponsa et amica; effecta Christi eapitis membrum, soror et coheres; effecta nihilominus Spiritus sancti templum, fundatum per fidem, elevatum per spem et Deo dedicàtum per mentis et — corporis sanctitatem. Quod totum facit sincerissima earitas Christi, quae diffunditur 1n cordibus mostris per Spiritum. sanctum, qui datus est. nobis (4), sine quo Spiritu non possumus scire secreta Dei. Sicut enim quae sunt hominis nemo potest scire nisi spiritus hominis, qui est in illo; ita el quae sunt. Dei nemo scit nist spiritus Dei. — In caritate igitur radiceinur. et fundemur, «t possimus. comprehendere cum. ominibus: Sanctis, quae sit. longitudo aeternitatis, quae atitudo liberalitatis, quae sub4mitas maiestatis et. quod. pro-[«ndum sapientiae iudicantis.
Car. V.
De speculatione divinae unitatis per. eius nomen primarium, quod. est esse.
1. (Quoniam autem contingit contemplari Deum non solum exira nos etl intra nos, verum etiam supra nos - exira per vestigium, s24ra. per imaginem et supra per (1) Rom. 5, 5. Seq. locus est l|. Cor. 9, 11; tertius Eph.
ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. V. "^J 894 lumen, quod est signatum supra mentem nostram (4), quod est lumen Veritatis aeternae, cum «ipsa mens nostra iminediate ab ipsa Veritate formetur »; qui exercitati sunt in primo modo intraverunt lam in atrium ahte tabernaculum; qui vero in secundo, intraverunt in sancta; qui autem in tertio, intrat cum summo Pontiflce In sancta sanctorum; ubi supra arcam sunt Cherubim gloriae obumbrantia propitiatorium; per quae intelligimus duos modos seu gradus contemplandi Dei invisibilia et aeterna, quorum unus versatur circa essentialia Dei, alius vero circa propria personarum.
2. Primus modus primo et principaliter deflgit aspectum in ipsum esse, dicens, quod qui est (2) est primum nomen Dei. Secundus modus deflgit aspectum in ipsum bonum, dicens, hoc esse primum nomen Dei. Primum spectat potissime ad vetus testamentum, quod maxime praedicat divinae essentiae unitatem; unde dictum est Movsi (3): Ego sum qui sum; secundum nd novum, quod determinat personarum pluralitatem, baptizando £n nomine Patris et Filii et Spíritus sancti. Ideo magister noster Christus, volens adolescentem, qui servaverat Legem, ad evangelicam levare perfectionem, nomen Pont(atis Deo principaliter et praecise attribuit. Nemo, inquit, bonus nisi solus Deus. Damascenus (4) (4^) Psalm. 4, 7: Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine. — Seq. sententia est Angustinl; cfr. Bonav., tom. V. pag. 180, nota 40. — Subinde respicitur Exod. 25-98, ubi describitur tsbernaculum.
(3) Exod. 3, 44. — Seq. locus est Matth. 98, 19; tertius Ld 23239 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. V.
igitur sequens Moysen dicit, quod qii est est primum nomen Dei; Dionysius sequens Christum «icit, quod bonum est primum nomen Dci.
3. Volens igitur contemplari Dei invisibilia quoad essen'ige unitatem primo defigat aspectum in ipsum esse (1) et videat, ipsum esse adeo in se cert(tssimum, quod non potest cogitari non esse, quia ipsum esse purissimum non occurrit nisi in plena fuga mon-esse, sicut et nih? in plena fuga esse. Sicut igitur omnito nihil nihil habet de esse nec de eius conditionibus; sic econtra ipsum esse nihil habet de noz-esse, nec actu nec potentia, nec seeundum veritatem rei nec secundum aestimationem nostram. Cum autem mnon-esse privatio sit essendi, non cadit in intellectum nisi per (1) Non in quodlibet esse, scil. non in esse creatum sive arctatum, neque in illud esse, quod communissimo conceptu enlis repraesentatur, sive in esse analogum, sed in illud quod exprimitur verbis: Ego sum qui sum, et quod, ut ait Damasc. ' loc. citL. est « totum esse in se comprehendens velut quoddam pelagus substantiae inflnitum et interminatum ». Ipse auctor sensum huius esse determinat paulo inferius: « Et esse nominat ipsum purum actum entis». Solum tale esse ex adverio opponitur nio. Cfr. 1. Sent. d. 8. p. I. a. 4. q. 2. Hoc igitur esse purum demonstratur esse non tantum certissimum et primum, sed etiam « principium radicale et nomen, per quod cetera innotescunt » (infra c. 6. n. 1.), sive est essentia (con-Stitutivum) metaphysica, vel prima et fundamentalis radix, ratione cuius omnia, quae in Deo sunt, Deo attribuuntur. Multae de boc constitutivo inter theologos sunt opiniones, sed plurimis theologi, praesertim recentiores, sequuntur Bonaventuram, qui illud ponit in esse puro [ascitate]. De hoc cfr. Bonav., toi. V. Collationes in Hexaém. collat. 3. n. 6. et 10. seqq., ubi, quis sit sensus huius capitull, manifestatur.
b ITINERARI] MENTIS IN DEUM CAP. V. — 5551 esse (1); esse autem non cadit per aliud, quia omne, quod intelligitur, aut intelligitur ut ^on ens, aut ut ens in potentia, aut ut ens 1n actu. Si igitur non ens -non potest intelligi nisi per ens, et ens tn potentta non nisi per ens ín ac(u; et esse nominat ipsum purum actum entis: esse igitur est quod primo cadit in intellectu, et illud esse est quod est purus actus (2). Sed hoc non est esse particulare, quod est esse arctatum, quia permixtum est cum potentia, nec esse analogum, (^) Cfr. supra pag. 15, nota 9. — Avicenna, Metaph. tr. 4. c. 6: Dicemus igitur, quod ens et res et necesse talla sunt, quod statim imprimuntur in anima prima impressione, quae non acquiritur ex allis notioribus se etc. (Notandum, quod Avlcenna dicit ens, non esse, de quo hic agitur).
(2) Cum dicit: « esse...primo cadit In intellectu », subintelligendum est: intellectu Deum sub ratione puri esse contemplante, qui deflgit aspectum « in ipsum esse », ut ontea dixit. Porro observari debet differentia inter intellectum apprehendentem et resolvontem, inter intellectum simpliciter reflectentem et quintum gradum contemplationis (de quibus vide infra scholion, n. 3.). Cum creatura sit ens, per ipsum quidem cognosci poest non ens; cum quaedam creetura in aliquo genere sil ens in aciu, per ipsam cognosci potest ens in potentia; sed tunc non agitur de perfecia cognitione creaturae tn se, de qua est sermo in hoc capitulo. Nam creatura, in quantum est fon ens et ens. in polentia, non cognoscitur plene nisi per esse, quod est actus purus. Haec perfecta cognitio competit animae solum in hoc quinio gradu; in quo Deus sub ratione «o8 esse est primum cognitum, id est, esse purum est esse constitutivum omnium attributorum divinorum et etlam sol, a quo omnia alia cognita illustrantur. Hinc in re et in ordine execultonis est primum; sed respectu praecedentium graduum ipse est primum. cognitum in ordine tantum infentionis, in quantum cognitio imperfecta tendit naturaliter ad perfectam.
394 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAD. V.
quia minime habet de actu, eo quod minime est. Restat igitur, quod illud esse est esse divinum.
4. Mira igitur est caecitas intellectus, qui non considerat illud quod prius videt et sine quo uihil potest cognoscere. Sed sicut oculus intentus in varias colorum differentias lucem, per quam videt cetera, non videt, et si videt, non advertit; sic oculus mentis nostrae, intentus in entia particularia et unwersalia, ipsum esse exira omne genus, licet primo occurrat menti, et per ipsum alia, tameu non advertit. Unde verissime apparet, quod «sicut oculus vespertilionis se habet ad lucem, ita se habet oculus mentis nostrae ad manifestissima naturae (1) »; quia assuefactus ad tenebras entium et phantasmata sensibilium, cum ipsam lueem suinmi esse intuetur, videtur sibi uihil videre; non intelligens, quod ipsa caligo summa est meultis nostrae illuminatio (2), sicut, quando videt oculus puram lucem, videtur sibi nihil videre.
9. Vide igitur ipsum purissimum esse, si potes, et occurrit tibi, quod ipsum non potest cogitari ut ab alio acceptum; ac per hoc necesssario cogitatur ut omnimode primum, quod nec de nihilo nec de aliquo potest esse. Quid enim est per se, si ipsum esse mon (1) Aristot., ll. Metaph. tex. 4. (I. brevior, c. 4.).
(2) Psalm. 438, 4!: EL nox illuminatio mea in dellciis meis. Cfr. c. 7. et Breviloq. p. V. c. 6. in fine. — Quodsi quis praedicta detorquere vellet ad esse analogum sive esse, quod repraesentatur communissimo conceptu entis; tunc contextus et constantissima et indubitata doctrina s. Doctoris eo tantum sensu haec accipi permitterent, quod esse communissimum sub aliquo respectu considerari potest tanquam utra divini esse, qua tmplicile e non proprie cognoscitur primum esse (vide infra scholion).
ITINERARIT, MENTIS IN DEUM CAD. ' V. 395 est per se nec a se? — Occurrit etiam tibl ut carens ommino mnon-esse ac per hoc ut nunquam incipiens, nunquam desinens, sed aeterntzm. — Occurrit etiam . tibi ut. nullo modo in se habens, nisi quod est ipsum esse, ac per hoc ut cum nullo compositum, sed simplicissimum. — Occurrit tibi ut nihi! habens. possibilitatis, quia omne possibile aliquo modo liabet aliquid de non-esse, ac per hoc ut summe actualtssimum. — Occurrit ut nihi| habens defectibilitatis, ac per hoc ut. perfectissimum. — Occurrit postremo ut n:^i/. habens diversificationis, ac per hoc ut summe tnum.
Esse igitur, quod est esse purum et esse simpliciter et esse absolutum, est esse primarium, aeternum, simplicissimum, — aclualissimum, — perfectissimum — et summe unum.: 6. Et sunt haec ita certa, quod non potest ab intelligente ipsum esse cogitari horum oppositum, et unum horum necessario infert aliud. Nam quia simpliciter est esse, ideo simpliciter primum; quia simpliciter primum, ideo non est ab alio factum, nec a se ipso (4) potuit, ergo aeternum. Item, quia primum et aeternum; ideo non ex aliis, ergo simplicissimum. Item, quia primum, aeternum et simplicissimum; ideo nihil est in eo possibilitatis cum actu permixtum, et ideo actualtssimum. Item, quia primum, aeternum, simplicissimum, actualissimum; ideo perfectissimum; tali omnino nihil deficit, neque aliqua potest fieri additio. Quia primum, aeternum, simplicissímum, actualissimum, perfectissimum; ideo summe unum. Quod enim per omnimodam superabundantiam dicitur respectu omnium. « Quod etiam simpliciter per superabundantiam dici- (1!) Supple: fleri.
930 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. V.
MM ——À MÀ MÀ —— 9E T A KR REDE B i e RE Ru e SNAM Cam tur, impossibile est, ut conveniat nisi uni soli (4) ». Unde si Deus nominat esse primarium, aeternum, simplicissimum, actualissimum, perfectissimum; impossibile est, ipsum cogitari non esse, nec esse nisi unu» solum. Audi igitur, Israel, Deus tuus Deus unus est (9). — Si hoc vides in pura mentis simplicitate, aliqualiter perfunderis aeternae lucis illustratione.
1. Sed habes unde subleveris in admirationem. Nam ipsum esse est primum et movissimum, est aeternum et praesentissimum, est simplicissimum et mazimum, est actualissimum et immutabilissimum, est. perfectissimum et 2»imensusm, est summe unum et taien omnimodum. — Si haec pura mente miraris, maiore luce perfunderis, dum ulterius vides, quia «deo est novissimum, guia primum. Quia enim est primum, omnia operatur propter se ipsum; et ideo necesse est, quod sit finis ultimus, initium et cousumimnatio, alpha et omega (3). — Ideo est praesentissimum, quia aeternum. Quia enim aeternum, non fluit ab alio nec deflcit a se ipso nec decurrit ab uno in aliud: ergo uec habet praeteritum nec futurum, sed esse praesens tantum. — Ideo maxrimum, quia simplicissimum. Quia eni simplicisssmum in essentia, ideo maximum in virtute, quia virtus, quanto plus est unita, tanto plus est infinita (4). — Ideo $£mmutabiltssimum, quia actualissimum. Quia enim actualissimum est, ideo est actus (2) Deut. 6, 4: Audi Israel, Dominus Deus noster Domíinus unus est.
(3) Vide supra pag. 328, notam 92. — Prov. 16, 4: Unáversa propter semetipsum operatus est Dominus.
(4) Liber. de Causis, propos. 17: Omnis virtus unita plus est infinita quam virtus multiplicata.
ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. V.. 091 purus; et quod tale est nihil novi acquirit, nihil habitum perdit, ac per hoc non potest mutari. — Ideo immensum, quia perfectissimum. Quia enim perfectissimum, nihil potest cogitari ultra ipsum melius, nobilius nec dignius, ac per hoc nihil maius; et omne tale est immensum. — ldeo ommnimodum, quia summe unum. Quod enim summe unum est est omnis multitudinis universale principium; ac per hoc ipsum est.universalis omnium causa efficiens, exemplans et terminans, sicut « causa essendi, ratio intelligendi et ordo ' vivendi (4) ». Est igitur omnimodum non sicut omnium essentia, sed sicut cunctarum esseutiarum superexcellentissima et universalissima causa; cuius virtus, quia summe unita in essentia, ideo summe infinitissima et multiplicissima in efficacia. | 8. Rursus revertentes dicamus: quia igitur esse purissimum et absolutum, quod est simpliciter esse, est primarium et novissimum, ideo est omnium origo et finis consummans. — Quia aelernum et. praesentissitmiwm, idco omnes durationes ambit et. intrant, «quasi simul existens earum centrum et circumferentia. — Quia simpitcissimum el maximum, ideo totum intra omnia et totum extra, ac per hoc «est splhaera intelligibilis, cuius centrum est ubique et cireumferentia nusquam (2) », — Quia actualissimum et immutabilissimum, ideo «stabile manens moveri dat universa ».
(1) Ut notat August. in Bonav., tom. V. pag. 19, nota 7. allegatus. Cfr. Dionys., de Div. Nom. c. 13, S 3, ubi ostendit, unitete sublata, omnia interire, et ex uno Deo omnia existere.
(2) Alan. ab insulis, Theolog. regul. regul. 7. Cfr. fJ. Sent. d. 37. p. Il. a. f. ad 3. Vide etiam Donav., tom. V. pag. 84, nota 3. verba Gregorii. — Seq. sententia est Doeth., lil. de Consolat. metr. 9: Stabilisque manens das cuncta. moveri.
9938 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. VI.
c Quia perfectissimum et immensum, ideo est. intra oinnia, non inclusum, extra omuia, non exclusum, supra omuia, non elatum, infra omnia, non prostratum. -— Quia vero est summe unum et omnimodum, ideo est omnia in omnibus (1), quamvis omnia sint multa, et ipsum non sit nisi unum; et hoc, quia per simplieissimam unitatem, serenissimam veruatem et. sincerissimam bonitatem est in eo oimnnis virt(uositas, omuis exenmpluritas et omnis commiuntcabilitas; ac per hoc ex ipso et per ipsums el 1n 1ps0 sunt omnia (2) et hoc, quia om72potens, omnisciens el omnimode bonum, quod perfecte videre est esse beatum, sicut dictum cst Moysi: Ego ostendam tibi omne bonum.
Car. VI.
De speculatione beatissimae Trinitatis in. eius nomine, quod. est bonum.
1. Post considerationem essentialium elevandus est oculus intelligentiae ad contuitionem — beatissimae Trinitatis, ut alter Cherub iuxta alterum statuatur (5). Sicut autem visionis essentialium ipsum esse est principium radicale et nomen, per quod cetera inuotescunt; sic contemplationis emanationum ipsum &onum est principalissimum fundamentum.
9. Vide igitur et attende, quoniam optimum quod simpliciter est quo nihil melius cogitari potest; et lioe rod (3) Exod. 25, 19: Cherub unus sit in latere uno, et alter" in altero. — De verbis: ipsum esse est principium radicale etc. vide pag. 332, notam 1.
ITINERARI] MENTIS IN DEUM CAP. VI. 590 tale sic est, quod non potest recte cogitari non esse, quia omnino melius est esse quam non esse (1); sic est, quod non potest recte cogitari, quin cogitetur.trinum et unum. Nam « bonum dicitur diffusivum sui »; summum igitur bonum summe diffusivum cest sui. Summa autem diffusio non potest esse, nisi sit actuaits et intrinseca, subslantialts et hypostatica, naturalis et voluntaria, liberalts et necessaria, indeficiens et. perfecta. Nisi igitur in summo bono aeternaliter esset pro-. ductio actualis et consubstantialis, et hypostusis aeque nobilis, sicut est producens per modum generationis et spirationis — ita quod sit aeternalis principii aeternaliter compriucipiantis (2) — ita quod esset dilectus et condilectus, genitus et spiratus, hoc est Pater et Filius et Spiritus sanctus; nequaquam esset summum honum, quia non summe se diffunderet. Nam diffusio ex tempore $n creatura non est nisi centralis vel punctalis respectu immensitatis bonitatis aeternae (35); unde et potest aliqua diffusio cogitari maior illa, ea videli- (!) Secundum Anselm.; cfr. Bonav., tom. V. pag. 47, nota 7. — De seqq. vide Bonav., tom. V. Quaest. de mysterio. Trin. per totum et supra Breviloq. p. 1l. c. 2. seqq. — Sententia illa: « Bonum dicltur diffusivum su! », est secundum Dionys. in Bonav., tom. V. pag. 60, nota 7. allegatum. — Supra post optimum supple: est.
(2) Cfr. 1. Sent. d. 29. a. 2. et dubia, ubi docetur, quod terminus principium « stat pro paternitete simul et spiratione » (3) Alen. ab insulis, Theolog. regul. 7, explicens verba circa finem praeced. cap. posita. Deus est sphaera | intelligibilis eic. ait: Centrum dicitur creatura; quia, sicut tempus collatum aeternitati reputatut momentum, sic creatura, immensitati comparata, punctum vel centrum.
- 340 ITINERARII MENTIS JN DEUM CAP. VI.
cet, in qua diffundens communicat alteri totam substantiam et naturam. Non igitur summum bonum esset, sí re, vel intellectu illa carere posset.