Si igitur potes mentis oculo contueri puritatem bonitatis, quae est actus purus principii caritative diligentis amore gratuito et debito et ex. utroque. permiro (1), quae est diffusio plenissima per modum na-(urae et voluntatis, quae est diffusio per modum Verbi, in quo omnia dicuntur, et per modum Dont, in quo cetera dona donantur; potes videre, per summam boni communicabilitatem necesse esse Trinitatem Patris et Filii et Spiritus sancti. In quibus necesse est propter. summam bonitatem esse summam communicabilitatem, et ex summa communicabilitate summam consubstan- Galitatem, et ex summa consubstautialitate summam configurabilitatem, et ex his summam coaequalitatem, ac per hoe summam coaeternitatem, atque ex omnibus praedictis summain cointemitatem, qua unus est in altero necessario per summam circumincessionem et unus operatur cum alio per omnimodam indivisionem substantiae et virlutis el operationis ipsius beatissimae Trinitatis.
3. Sed cum haec eontemplaris, vide, ne te existiies eomprehendere incoinprehensibilem. llabes enim adhue in his sex conditionibus considerare quod vehementer in stuporem admirationis inducit oculum mentis nostrae. Nain ibi est summa communicabilitas cum personarum proprietate, sumina consubstantialitas cum hypostasum pluralitate, summa — configurabilitas cum (4) Hunc divisionem amoris proponit Richard. a S. Vict., V. de Trin. c. 16. seqq. Cfr. Bonav.,, tom. |. pag. 57, nota 7. el pag. 199, nota 4. — De seq. propos. cfr. Bonav., tom. V. pag. 87, nota 4, et Il. Sent. lit. Magisui, d. XVIII. c. f.
ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. VI. 9044 discreta personalitate, summa coaequalitas cum ordine, summa coaeternitas cum emanatione, summa cotntimitas cum emissione. Quis ad tantorum mirabilium aspectum non consurgat in admirationem? — Sed haec omnia certissime intelligimus esse in beatissima Trinitate, si levamus oculos ad superexcellentissimam bonitatem. Si enim ibi est summa communicatio et. vera diffusio, vera est ibi origo et vera distinctio; et quia totum communicatur, non pars; ideo ipsum datur, quod habetur, et totum: igitur emanans et producens et distinguuntur proprietatibus et sunt essentialiter unum. Quia igitur distinguuntur proprietatibus, ideo habent personales proprietates et hypostasum pluralitatem et originis emanationem et ordinem non posterioritatis, sed'originis, et emissionem non localis mutationis, sed gratuitae inspirationis, per rationem auctoritatis producentis, quam habet mittens respectu missi. — Quia vero sunt unum substantialiter, ideo oportet, quod sit unitas in essentia et forma et dignitate et aeternitate et existentia. et. Incireumseriptibilitte. — Dum ergo haec per se singillatim consideras, habes unde verttatem contempleris; dum haec ad invtcem confers, habes unde in adinirationem altissimam suspendaris: et ideo, ut mens tua per admirationem in admirabilem ascendat contemplationem, haec simul sunt consideranda. 4. Nam et Cherubim hoc designant, quae se mu- ' tuo aspiciebant. Nec hoc vacat a mysterio, quod respiciebant se versis vultibus in. propitiatorium (1), ut vcrificetur illud quod dicit Dominus in Ioanne: Haec est vtla aelerna, ut cognoscanl te solum verum.Deum, et (1) Exod. 95, 20: Respiciontque se mutuo versis etc. Seq. . locus est loan. 47, 3: Ilaec est autem etc.; 943 ITINERARII. MENTIS IN DEUM CAP. VI.
quem misisli Jesum Ghristum. Nam admirari debemus uon solum conditiones Dei essentiales et personales $n se, verum etiam per comparationem ad supermirabilein unionein Dei et hominis in unitate personae Christi.
9. Si enim Cherub es essentialia Dei contemplando, et miraris, quia simul est divinum esse primum et novissimum, aeternum et praesentissimum, simplicissimum et maximum seu incireumscriptuin, (o(um ubique et nusquam comprehensum, actualissimum et nunquam inotum, perfecussimum et nihil habens superfluum nec diminutum, et tamen immensum et sine termino inftinitum, summe unum, et tamen omnimodum, ut omnia in se habens, ut omnis virtus, omnis veritas, omne bonum; respice ad propitiatorium et mirare, quod in ipso principium primum iunetum est cum postremo, Deus cum hoinine sexto die formato (1), aeternum iunctum est cum homine temporali, in. plenitudine temporum de Virgine nato, simplicissimum cum summe composito, ac(ualissimum cum summe passo et mortuo, perfectissiinum et immensum cum modico, summe unum et omnimodum cum individuo composito et a ceteris distincto, homine scilicet lesu Christo.
6. Si autem alter, Cherub es personarum propria contemplando, et miraris, communicabilitatem esse cum proprietate, consubstantialitatem eum. pluralitate, configurabilitatem cum personalitate, coaequalitaten. cum ordine, coaeternitaterns cum. produetione, cointmilatem eum emissione, quia Filius missus est a Patre, et Spiritus sanetus ab utroque, qui tamen. semper est cum (1!) Gen. 1, 26. — Expositio haec est secun lum Irenaeum; cfr. supra pag. 128, nota 2. — De incarnatione vide supra Breviloq. p. IV. c. 4. seqq.
ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. VI. 943 eis et nunquam recedit ab eis; respice in propitiatorium et mirare, quia in Christo stat personalts unio cum trinitate substantiarum (4) et naturarum dualitate; stat emnimoda consensio cum pluralitate. voluntatum, stat Dci et hominis compraedicatio cum pluralitate proprietatum, stat coadoratio cum pluralitate nohilitatum, S(at coexaltatio super omnia cum pluralitate dignitatum, stat condominatio cum pluralitate potestatum.
7. In hac autem consideratione est perfectio illuminationis mentis, dum quasi in sexta die videt hominem factum ad imaginem Dei (2). Si enim $mago est ' similitudo expressiva, dum mens nostra contemplatur in Chrísto Fillo Dei, qui est imago Dei invisibilis per naturam, humanitatem nostram tam mirabiliter exaltatam, tam ineffabiliter unitam, videndo simul in unum primum et ultimum, summum et imum, circumferentiam et centrum, a/pha et omega, causatum et causam, Creatorem et creaturam, /ibrum scilicet scriptum entus et extra; lam pervenit ad quandam rem perfectam, ut cum Deo ad perfectionem suarum. illuminationum in &exto. gradu. quasi in sexta. die. perveniat, nec. aliquid iam amplius restet nisi dies requiei, in qua per mentis excessum requiescat humanae ipentis perspicacitas ab omnt opere, quod patrarat (à).
(2) Gen.!, 26. — Inferius respicitur Apoc.!, 8: Ego sum alpha et omega, principium et flnis etc.; Apoc. 5, 4. et Ezech. 2, 9: Qui [liber] erat scriptus intus et foris (cfr. supra Uresdiods (3) Gen. 2, 2: Et requievit die septimo ab universo opere etc. Cfr. supra Ureviloq. p. Il. c. 2.
344 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. VII.
Car. VII.
De excessu mentali el mystico, 1n quo requies datur intellectui, affectu totaliter in. Deum per excessum transeunte.
1. llis igitur sex considerationibus excursis tunquam ser gradibus (roni veri Salomonis, quibus pervenitur ad pacem, ubi verus paciflcus in mente pacifica tanquam in interiori Hierosolyma requiescit; tanquam etiam sez alis Cherub, quibus meus veri conteinplativi plena illustratione supernae sapientiae valeat sursum agi; tanquam etiam sez diebus primis, in quibus mens exercitari habet, ut tandem perveniat ad sabbatum quietis (4); postquam mens nostra contuita est Deum extra se per vestigia et in vestigiis, intra se per imaginem et in imagine, supra se per divinae lucis similitudinem super nos reluceutein et in ipsa luce,|secundum quod possibile est seeundum statum viae etl exercitium inentis nostrae; (cum tandem iu sexto gradu ad lioc pervenerit, ut speculetur in principio primo et summo et mediatore De; et hominum, lesu Christo (9), ea quorum similia in creaturis nullatenus reperiri possunt, et quae omnem perspicacitatem humani intellectus excedunt: restat, ut haee speculando transcendat et transeat non solun mundum istuin. sensibilem, verum etiam semetipsam; in quo trausitu Christus est (1!) Vide supra c. 4. n. 5, ubi haec consideratio tanquam principium contemplationis constituitur.: (2) Epist. 1. Tim. 2, 5. Verba vide supra pag. 324, nota 3.
ITINERANII MENTIS IN DEUM CAP. VII. 945 via et osttusn (1), Christus est scala et vehiculum tanquam propitiatorium. super arcam. Dei collocatum et sacramentum a saeculis abscondslum.
2. Ad quod propitiatorium qui aspicit plena conversione vultus, aspiciendo eum in cruce suspensum per fidem, spem et caritatem, devotionem, adinirationem, exsultationem, appretiationem, laudem et iubilationem; pascha, hoc est transitum (2), cum eo facit, ut per virgam crucis transeat mare rubrum, ab Aegypto intrans desertum, ubi gustet anna absconditum, et cum Christo requiescat in tümulo quasi exterius mortuus, sentiens tamen, quantum possibile est secun-' dum statum viae, quod in cruce dictum est latroni cohaerenti Christo: Hodie mecum eris in paradiso.
9. Quod etiam ostensum est beato Francisco, cum in excessu contemplationis in monte excelso — ubi haec, quae scripta sunt, mente tractavi — apparuit Seraph sex alarum in cruce confixus, ut ibidem a so- : cio eius, qui tunc cum eo fuit, ego et plures alii audivimus; ubi in Deum transiit. per contemplationis ex-«cessum; et positus est in exemplum perfectae contemplàütionis, sicut. prius fuerat actionis, tanquam alter - Jacob et Israel (5), ut omnes virqg vere spirituales Deus (1) loan. 14, 6. et 40, 7. — Subinde respicitur Exod. 25, 90. et Eph. 3, 9: Dispensatio sacramenti absconditi a saeculis in Io.
(2) Exod. 19, 11. Et comeditis (agnum paschalem] festinanter; est enim phase, id est. trensitus, Domini. — Subinde respicitur Exod. 14, 16. seqq. (de virga etc.) et 46, 15. (de manna), pro quo allegatur Apoc. 2, 17: Vincenti dabo manna absconditum. Seq. textus est Luc. 23, 43.
(3) Gen. 35, 10: Non vocaberis ultra /acob, sed Israel erit nomen tuum. Cfr. supra Prolog. | 540 ITINERARI] MENTIS IN DEUM CAP. VI.
per eum invitaret ad huiusmodi transitum et mentis excessum magis exemplo quam verbo.
4. In hoc autem transitu, si sit perfectus, oportet quod relinquantur omnes intellectuales operationes, et apex affectus totus transferatur et transformetur in Deum. lloc autem est inysticum et secretissimum, quod memo mouit, nisi qui accipit (1), nec. accipit nisi qui desiderat, nec desiderat nisi quem iguis Spiritus sancti medullitus inflaminat, quem Christus imnisit in terram. Et ideo dicit Apostolus (2), hanc mysticam sapientiam esse per Spiritum sanctum revelatam.
3. Quoniam igitur ad hoc nihil potest natura, modieum potest industria, parum est dandum inquisitioni,: et inultum unctioni; parum dandum est linguae, et plurimum internae laetitiae; parum dandum est. verbo et scripto, et totuin. Dei dono, scilicet Spiritui sancto; parum aut nihil dandum est ereaturae, et totum creatrici essentiae, Patri et Filio et Spiritui sancto, dicendo euim Dionvsio (3) ad Deum Trinitatem: « Trinitas superessentialiIis et superdeus et superoptime Christianorum inspeetor theosophiae, dirige nos in mysticorum eloquioruim superincognitum et superlucentem et sublimissimum verticem; ubi nova et absoluta et iuconversibilia tlieologiae mysteria secundum superlucentem. absconduntur occulte docentis silentii caliginem in obseurissimo, quod est supermanifestissimum, supersplendentem, et in qua omne relucet, et invisibilium superbom (!) Apoc. 2, 17: Nemo scit, nisi etc. — Subinde respicitur Luc. 12, 49: Ignem veni mittere in terram.
(2) Epist. |. Cor. 2, 10, seqq. — Subinde respicitur I. loau. 2, 90. et 27. (de unctione).
(3) De Mystica Theolog. e. 1. S Il, ubi etiam. seq. locus occurrit. Bonav. affert verba secundum versionem Scoti Erigenae.
ITINERAQUI MENTIS IN DEUM CAP. VII. 57 vj norum splendoribus superimplentem invisibiles intellectus ». Hoc ad Deum. Ad amicum autem, cui haec scribuntur, dicatur cum eodem: « Tu autem, o amice, circa mysticas visiones, corroborato itinere, et sensus desere et intellectuales operationes et sensibilia et invisibilia et omne non ens et ens, et ad unitatem, ut possibile est, inscius restituere ipsius, qui est super omnem essentiam et scientiam. Etenim te ipso et omnibus immensurabili et absoluto purae mentis excessu (4), ad superessentialem divinarum tenebrarum radium, omnia deserens et ab omnibus absolutus, ascendes (2) ».
6. Si autem quaeras, quomodo haec flant, interroga gratiam, non doctrinam; desiderium, non intellectum; gemitum orationis, non studium lectionis; sponsum, non magistrum; Deum, non hominem; caliginem, (!) In Graeco: Tg Y&p éaotoD xal nxdvtov àoyétp xoci &ànroAUtp xaSapóc éxctdosc Sensus est: Dum te ipsum et omnia superexcedis etc.
(2) Praeter locos supre pag. 188, nota 14. allegatos cfr. lil. Sent. d. 23. dub 4. — Auctores catholici de mystica theologia scribentes communiter opprobant hanc S. Bonav. doctrinam, quam accepit à laudato Dionysio, quod scil. in &nimis perfectis detur sublimis quidam gradus contemplationis supernaturalis et infusae, quam vocant contemplationem puram, quia flt sine concursu phantasmatum. Item docent, quod ad hunc contemplationis gradum pertineat illa oratio ín caligine, de qua auctor noster hic loquitur. De his cfr. Dionys. Carthus. in suo Commentar. ad Dionys. Areopag. Inter recentiores autem do pura contemplatione loquitur Philipp. a Ss. Trinitate, Sum. theol. myst. p.!l. tr. 3. discurs. 9. a. 2, ubl melius determinat quod in con. trarium docuerat in sua Sum. philos. ll. II. q. 44. a. 6; nec non Scaramelli, Direttorlo místico, tr. 2. c. 15. n. 166-172; de oratione in caligine Philipp. a Ss. Trin. loc. cit. a. 3; Scara- 2348 ITINERARII MENTIS IN DEUM CAP. VII.
non claritatem; non lucem, sed ignem totaliter inflammantem et in Deum excessivis unctionibus et ardeutissimis uffectionibus transferentem. Qui quidein $9nis Deus est, et huius caniinus est in lerusalem (4), et Christus hunc accendit in fervore suae ardentissimae passionis, quem solus ille vere percipit, qui dicit: Suspendium elegit anima mea, et mortem ossa. mea. Quam mortem qui diligit videre potest Deum, quia indubitanter verum est: Non videbit me homo et vivet. — Moriamur igitur et ingrediamur in caliginem, imponaimus silentium sollicitudinibus, concupiscentiis et phantasmatibus; transeamus cum Christo cruciflxo ez hoc mundo * ad Patrem (2), ut, ostenso nobis Patre, dicamus cum Philippo: Su/ficit nobis; audiamus cum Paulo: Su//icit tibi gralia meu; exsullemus cum David (3) dicentes: Defecit caro ea. et cor meurm, Deus cordis mei et pars mea Deus in aelernum. Benedictus Dominus 1n aeternum, et dicel omnis populus: Fiat, fiat. Amen.
EXPLICIT ITINERARIUM MENTIS IN DEUM.
— (!) Isai. 34, 9; Caminus eius in lerusulem. — Seq. locus, est lob 7, 45; tertius Exod. 33, 20. (2) loun. 13, 1. — Seq. locus est ibid. 14, 8; tertius 1. (3) Psalm. 72, 96. et 105, 48: Benedictus Dominus Deus Israel a saeculo et usque in saeculum, et dicet etc.
JTINERARII MENTIS IN DEUM SCIIOLION. 549 SCHOLION.
Aurei huius opusculi doctrina a viris etiam doctis non raro vel imperfecte, vel omnino perperam intellecta est. Nonnulli enim aliquas eiusdem propositlones non in rigore verborum intelligendas, sed benigne quadam interpretatione exponendas sive excusandas esse censuerunt, utpote dictes in libro mystico, non scientifice theologico. Alli non pauci quibusdam loquendi modis ibi occurrentibus abusi sunt ad confirmandas proprias suas opiniones falsas. — Considerata huius libelli sublimitate et expositionis brevitate, non est mirum, quod erroneae interpretationes elapsae sint sive parum versatis in doctrina seraphici Doctoris. sive specialem indolem totumque contextum huíus scripti non nttendentibus. Attamen a sopientissimis viris antiquis et recentibus hic libellus recte celebratus est ut prorsus in genere suo singularis, mira arte compositus et nunquam satís laudandus. Reapse continet documenta sana; altissima, saluberrima et diligenti verborum electione expressa; totaque doctrina omnino consentanen est el quam Sanctus in scriptis suis theologicis profi tetur et diffusius exponit. IIoc satis constare potest iam per te-Stimonin & nobis in noti$ allegato; quoad pauca quaedam diffi. - eiliora remittimus lectorem ad Quaestionem disputatam tom. V.
Bonaventurae pag. 47-97 impressam et cum aliis auctorum «cholae Bonaventurianae quaestionibus primo in opusculo de Humanae Cognitionis ratione a nobis typis Collegii S. Bonaventurae 1883 publicatam, praesertim ad praeambulam Dissertationem (ibid. pag. 4-47).
In commodum tamen lectoris visum est opportunum bre. ve$ quasdarh observationes hic subiicere, ut via paretur facilior nd rectam difficiliorum locorum intelligentiam.
t. Quoad indolem opusculi peculiarem notamus, quod recte quidem recensetur inter opera mystica, quin tamen suo loco Inter opera ad scientiam theologicam et etiam philosophicam spectantia. privandum sit. Est opus mysticum, spectatis tum fíne ab auctore intento tum animi disposilionibus, quas Idem in le- * 2900 ITINERAll] MENTIS IN DEUM SCIIOLION.
gentibus requirit; quod manifeste constat ex Prologo et initio 4. capituli. Non enim auctor eo consilio scripsit, ut more scholarum doceat scientiam pure theoreticam, vel confutet errores, sed ut directe promoveat devotioneimn et divinorum contemplaüonem. Dicit enim: « Vacare volentibus ad Deum magnifican--dum, admirandum et etiam degustandum speculationes subieetas propono » (Prolog. n. 4&.). Pro dispositione autem lectoris non suflicere dicitur intellectus humanus, quantumvis acutus et excultus, ne adiunctis quidem principiis, quae fides omnibus Christianis proponit; sed ipse sit « tir desideriorum », sit prueventus gralia, humilis, pius, compunctus, devotus et contemplationi addictus; quia, ut observatur, « parum aut nihil est speculum exterius propositum, nisi speculum mentis nostrae tersum fuerit et politum ». linmo, quasi eventus futuros praesagiens, auctor praemonet, deficiente illa ad contemplationem dispositione, et mentis oculo inale disposito, cavendum esse, « ne forte ex ipsa radiorum speculatione in graviorem incidas foveam tenebrarum » (ibid. n. 3.). Requiritur igitur ad bene hoc libello -fruendum ille oculus contemplalionis, de quo, agens de triplici oculo, Sanctus loquitur supra Breviloq. p. ll. c. 12. (cfr. de dono contemplationis 1l. Sent. d. 23. a. 2. q. 3. in corp. et ad 6.)
Nihilominus pars, ut ita dicam, materialis huius opusculi, quae proponit ipsa obiecta consideranda, sumta est ex disciplinis tieologicis et philosophicis; et haec docte ac. profunde exhibet recondita quaediun. philosophiae christianae documenta de mullplici relatioue tun. naturalis tum. supernaturali ordinis, quam res creatae liabent ad. primam causam efficientem, exemplarem eti finalem. Omnia enim Deo in ordine naturali et supernaturali, reali et ideali causata quasi specula quaedam oculo mentis purgato eL illuminato proponuntur ud contemplanda divina attributa et Trinitatis et incarnationis mysteria. Dum igitur vulgares libri meditationum lpsa fldei mysteria plurima meditanda utiliter exhibent; hic proponit arcanuin illum tezum, quo ordo creaturarum naturalis et supernaturalis coniungitur cum primo principio, quod, teste Augustino, est omnium « causa essendi, ratio intelligendi et ordo vivendi ». lta fleri potest, ut ITINERARJI MENTIS IN DEUM SCHOLION.. 2) « secundum statum conditionis nostrae ipsa rerum universitas sit scala ad ascendendum in Deum » (c. 4. n. 2.).
2. Notandae sunt tres disfincliones. — a. Triplex est creaturarum comparatio et dependentia ad Deum: «aut sicut ad principium crea(tvum, aut sicut ad obiectum motivum, aut sictit ad donum inhabitativum. Primo modo comparatur ad i^sum omnis eius effectus, secundo modo omnis fnfellectus, tertio modo omnis spiritus iustus et Deo. acceptus. Omnis enim effectus, quantumcumque parum habens de esse, habet Deum sicut prihcipium. Omnis éntellectus, quantumcumque parum habens l lumine, natus est per cognitionem et amorem capere Deum. Omnis autem spiritus iustus et sanctus habet donum Spiritus S. sibi infusum » (Breviloq. p. Il. c. 49.). — Cum hac distinclione cohaeret alia, quae est de quatuor gradibus cognitionis Dei, quae liaberl potest in. tia. « Cognoscitur enim Deus in vestigio, cognoscitur in tmagine, cognoscitur et in effectu gratiae, cognoscitur etiam per intimam tnionem. Dei et animae; iuxta quod dicit Apostolus (1. Cor. 6, 47.]: Qui adhaeret Deo utus epiritus est. Et haec. est cognitio excellentissima, quam docet Dionysius, quae quidem est in ecstatico amore et elevat supra cognitionem fldei secundum statum communem » (Ill. Sent.
b. Triplex est modus existenliae rerum. « Res tripliciter hebent esse, scilicet in materia vel natura propria, in fnlelligentia creata ei in arte aeterna; secundum quae tria dicit Scripture: Dixit Deus: Fiat, fecit, el faclum est» (Breviloq. p. |l. c. 49; cfr. ibi Prolog. $ 3; Il. Sent. d. 36. 8. 2. q. 9. in corp. et Il. Sent. d. 3. p. 1l. s. 2. q. 4. fundem. 6; Queest. disp. de scientia Christi, q. 4. in corp.).
c. Triplici modo tniellectus se vertere potest ad. considerandum creaturarum speculum tum exterius tum interius; quia « sensus. carnis [et idem valet de sensu interlore] aut deservit Inteliectui rationabiliter íncestiganti, aut fideliter credenti, aut fntellectualiter contemplanti » (hic c. 4. n. 40.). Unde triplici modo intellectus transire potest ab effectibus ad causas, 8 cre» tura ad Deum, scilicet vel sola vf luminis naturalis et mo 952 ITINERARII MENTIS IN DEUM SCHOLION. p———''r'—CA*«-«wuWÓ o" "CHR E philosophico, vel adiunctis fidei principiis, vel etlam donis Spiritus S. intellectum illuminantibus. . 9. Circa modum, quo intellectus rationabiliter. investigans transit, praesertim ab imagine interiore ad Deum, notanda est alia disinctio inter intellectum apprehendentem et resolventem, et r'solventem vel semiplene, vel plene; qua distinctione etiam intelligitur ratio cognitionis explicitlae et implicitae, et quo sensu verum sit, quod ens creatum non possit cognosci ab intellectu plene resolvente, nisi iuvetur ab intellectu primi entis (4. 3. n. 3. et c. 5. n. 3. cum notis). — Dicit igitur de hoc S. Doctor (l. Sent. d. 28. dub. 4.): « Quantum ad intellectum apprehendentem non potest intelligi aliquid sine aliquo, quod est el ratio intelligendi, sicut Deus praeter deltatem et homo praeter humanitatem; potest tamen intelligl effecius, non intel-. lecta. causa, et inferius, non intellecto superiori, quia potest quis apprehendere hominem, non intellecto aliquo superiorum. Et. sic dieit Philosoplius, quod qul unum dicit quodam modo milla dicit, non simpliciter, sed quodam modo, quia implicite.
— Alio modo contingit aliquid intelligere praeter alterum intellectu resolvente; et iste intellectus considerat ea quae sunt rei essentialia, sicut potest intelligi subiectum sine propria passione. Et hoc potest esse dupliciter: aut intellectu. resolvente plene et perfecte, aut intellectu de(lciento et resolvente semi plene. Intellectu resotvente semiplene potest intelligi, aliquid esse, non intellecto primo ente. intellectu autem r'esolvente perfecte non potest intelligi aliquid, primo ente non intellecto ». Cfr. Wl. Sent. d. 4. p. Il. dub. 2, ubi docetur, quod esse, abstracia bonilate, « potest intelligi intellectu. apprehendente et intellectu semiplene resolvente; sed intellectu plene ad causas comparaníe non potest intelligi, non intellecto illo ». 4. Licet « omnis creatura magis ducat in Deum quam in aliquod aliud » (I. Sent. d. 3. p. |. q. 2.), tamen, cum cognltio actualis incipiat a sensu et ab exteriore ad interius, ab imperfecto ad perfectius progrediatur; intellectui adhuc rudiori vix alia via rationabiliter investigandi Deum aperta esi, nisi cendendo a mundo sensibili sive a vestigio Dei. Hinc dicitur: ITINERARII MENTIS IN DEUM SCHOLION, 515 « Primum gradum ascensionis collocemus in imo, ponendo totum istum mundum «sensibilem nobis tanquam speculum, per quod transeamus ad Deum, opificem summum » (c.!. n. 9.). Porro umbrae creaturarum et vestigia sunt « proposita mentihus adhuc rudibus et sensibilibus, ut per sensibilia, quae vident, transferantur ad intelligibilia, quae non vident, tanquam per signa od signata » (c. 9. n. 44.). — Tamen nuctor parum moratur in describendis rebus particuloribus mundi sensibilis (c. 1.), sed continuo transit (c. 2.) a mundo materiali (reali) ad mundum ídealem sive ad illud esse non physicum, sed metaphysicum, quod mundus habet in mente humana. Ipse enim intellectus apprehendens naturaliter et necessario supergreditur ordincm existendi concretum. rerum particularium et. contingentium, quarum species abstrahendo cet depurando in se conclpit, et ita res super ordinem materialem quasi clevot et induit quodam spiritualis ordinis vestimento, id est quibusdam proprietatibus idealibus, scilicet universalitatis, immutabilitatis, aeternitatis et necessitatis, quae ipsi ordini reali rerum materialium minime conveniunt. Porro, ordo ille idealis supremam radicem et ultimum fundamentum habet in Deo et ducit ipsum.
« Veritates intellectae firmdantur in aliquo aeterno. Fundantur autem in ipsa prima Veritate sicut in causa universali, contentiva omnis verltatis » (S. Thom., S. c. Gent. Il. c. 85.). « Regulae (intellectus) incommutabiles radicantur in luce aeterna et ducunt in eam » (S. Bonav., Collationes in THlexaém. collat. 9, n. 10.). «e Hinc ipse intellectus, considerans conditiones entis secundum relationem causae ad causatum, transfert se ab. effecu ad. causas et transit ad rationes aeternas » (ibid. collat. 5.). Hic transitus fleri potest arguendo et resolvendo ab intel. lecti. rationabiliter investigante; perfectius autem flt nb codem llluminoto et tntellectualiter contemplante. — Ordo hic idealis, vulgari intellectui obscurus et fere ignotus, a S. Bonaventura, duce S. Augustino, praecipuo studio in capp. 9. 3. 5. 6. proponitur, ut oculus contemplatlvus (ranseat ad divina contemplanda. Supposito triplici illo esse eiusdem rei, talis transitus non difficulter intelligitur; attamen bene attendendum cst, quod 3904 ITINERARI! MENTIS IN DEUM SCHOLION.
alia est ratio et via, qua intellectus transit ab ordine reali ad idealem, et alia, qua ab hoc ascendit ad ordinem divinum (cfr.. de hoc Dissertatio cit. pag. 22-25).
5$. Comnmuniter antiqui Scholastici cum S. Thoma (de Verit. q. 22. a. 2. ad 1.) docuerunt, « quod omnia cognoscentia cognoscunt implicile Deum in. quolibel cognito » (cfr. cit. Dissert. pag. 17-18); et secundum hanc tmplicilam et. confusam qualemcumque cognitionem dici posse asserunt, naturaliter notam esse existentiam Dei (S. Thom., S. |. q. 9. a. t. ad 4). « Motus ergo uostri intellectus, dum intelligit, dum ratiocinatur, a cognitione implica Dei incipit et in cognitionem explicitam Dei terminatur »; ita cl. P. Lepidi O. Praed. (Period. Divus Thownuas 1884, n. 44. seqq.).
6. Inter mentem humanam et Deum, quatenus est suprema « causa essendi, ratio intelligendi et ordo vivendi », nulla creatura est intermedia; lioc tamen non impedit, quominus creaturae sint medium dispoueus et quasi manuducens ad. cognitionem Dei, ut bene explicat S. Bonav., f. Sent. d. 3. p. |. q. 3. ad 4. et II. Sent. d. 3. p. II. a 2. q. 2. ad 6. — Licet igitur intellectus humanus in statu. viae minime Deum cognoscat timnediale, sed tantum dn. speculo. creoturarum; recte. tamen dicitur in se ipso coniunctus Deo, Deo procimius, vel pertingens ad Deum, ut passim occurrit hic c. 9. et 3. et upud Augustinum docentem, naturam intelligibilem connecti non solum intelligibilibus, verum etiain. immutabilibus rebus (I. Retract. c. 8. n. 2.). Monet tamen Seraphicus (Quaest. disp. de scientia Christi, q. 4. ad 19.): « Pauci suut, qui isto modo illas rationes sciant se attingere; immo quod plus est, pauci sunt, qui velint hoc credere, quia diflicile videlur intellectui ad aeterna contemplanda nondum elevato, quod ita habeat Deum praesentem et propinquum, cum tamen dicat. Paulus (Act. 17, 27.), quod non longe est ab unoquoque nostrum ».
7. Communis item sententia ut certum docet, esse concursum Dei generalem, uctivum et immediatum ad quaslibet actiones creaturarum; unde « lumen creatum non potest. perficere operationem suam absque aliqua cooperatione luminis tncreati, ITINERARII MENTIS IN DEUM SCIIOLION. 535] per quod illuminatur omnis homo, qui venit in hunc mundum » (S. Boneav., Il. Sent. d. 98. a. 9. q. 3. in corp.). Nam « in hoc continuo Deus operatur in mente, quod in ipsa lumen naturele causat et tpsum dirigit ad videndum; et sic. mens non sine operatione cnusae primae in suam operationem procedit » (S. Thom., Opusc. 63, sive in librum Boethil de Trin. q. 4. a. 4. ad 6.). Haec immediata cooperatio primae lucis vocatur ab Augustino et Scholasticis quaedam mentium iérradiatio sive illuminatio, quae praeter intellectum creatum suo modo est quoddam supremum principium, quo cognoscitur; sive, ut S. Donav. dicit, ipsa est ratio motiva, in aliud ductiva, sive reguluns; et hoc. sensu. « ad modum candelabri relucet lux: veritntis in. fncie nostrae mentis » (c. 3. n.!.); tamen prima lux non est principium, quod (directe) cognoscitur, sive obiectum terminans, quietans et in se ducens. De hoc agit tota. q. 4.
inter Qq. disput. de scientia Christi, quae magis explicatur a Matth. ab Aquasparta (de Hum. Cognitionis ratione, pag. 87-408; cfr. ibid. Dissert. cit. pag. 26-65). Summi momenti est tum haec distinctio. inter cognitionis principium quo et principium quod, sive inter medium (ratio) et obiectum cognoscendi, tum illa doctrina omnium Scholasticorum, quod aliquid potest esse medium qo sive ratio cognoscendi, quin ipsum sit obiectum cognitionis, ito ut « lateat ut obiectum coguitionis, sed pafeat ut ratio cognoscendi » (slc Matth. ab Aquasparta, q. disp. 3. ad 4; cfr. ibid. ad 6. et S. Thom,, I. Sent. d. 3. q. 4. ad 5.). Optime sententiam suam ípse Bonavent. exponit in Collationibus in Hexaém. collat. 9. n. 10: « Hae (scil. regulae immutabiles intellectus) radicantur 1n luce aeterna et ducunt in eam, sed non propter hoc ipsa videtur ». Praecipue propter neglectam hanc distinctionem et hanc doctrinam exortae sunt falsae ftinerarii interpretationes, de quibus continuo egimus. |