Ex his quae dicta sunt satis apparet etiam concordiam reipublicae et magistratuum auctoritatem saepe sine praeda conservari noh possc*, praecipue quia ad eam rem maximi sumtus desiderantur hec impune ferre debent, qui temere reptignant. Cum igitur patuerit * justum esse, quia et Deo gratum est, nos salutem nostram tueri, res nostras defensare aut recuperare, debitum consequi, etiam illud quod poenam continet, quae nos alteri cuiquam remittere Deus non cogit *, prae* sertim cum in commune intersit maleficia non manere impunita, propugnare rempublicam et magistratus: horum autem nihil fieri possit, nisi hostes opibus exuantur, pleraque vero non aliter possimus obtinere, nisi per bellum, acquirendo id quod hostis fiiit, hoc autem sit illud quod praeda dicitur ^, ohinino consequitur praedari aliquando justum esse. Jam ex -0«». an, i /iif' * Mart. Land. q. 14. et i6. 2 ex alleg. supr^ pos. ^ cajet. in summ. pecc. Belli revocatio. * juxta 1. 7. et sqq. V. Vict. n. 15. Silv. in v, Repressaliae, in princ. ibi: Qui autem. * toto c. 2. « Wilh. Math. de bello justo et licito. in 3. req. ^ ex defin. praedae in fine cap, 2.
t [Folii margo inferior ad dextram manum a muribus corrosa est, undc factum ut duo versus pro parte deleti sint. Sed quamvis de ipsis Grotii verbis hodie constare nequeat, haud multum aberrabimus, si in hanc fere sententiam scripsisse eum ponamus: in priore versu haec: sed Ulatis graviora haud tnjustum est pati; in altcro ita: qui de poena pro Ubitu statuere possit.]
50 OR JUR£ PRAEDAE. CAP. IV.
jure iiaturae praedam * oriri probatum est, quod et in aliis animantibus conspicitur, illis etiam quae gregatim pascuntur aut volant: nam cum alias possessa relinquant possidentibus, idem tamen non faciunt praelio irritata: quo illud Plutarchi * referri potest: oiiih adrov^ isivhv oiiyaitxGv Trotovyra^j ix>M ra 'jrpivfivrircj) rZv vifiuv iKoXovtouvrot^ ^ o^ r^ xpetTTovt rx r&v ftrrovscv iiicofftv, Apxifisvo^ ixi rov dsov kx) rsKsvTwv sh rk Hptx. Nihil se aut grave aut iniquum facere, sed jus antiquissimum sequi, quod rcs inferiorum superioribus largiatur^ a Deo incipiens et in bestias desinens: qu^eque sunt in Gorgia Platonis et passim apud auctores in hanc sententiam. £t hoc ipsum jus esse naturae, qiiod etiam inter feras valeat, Josephus prodLdit et non uno loco Aristides *. Philosophus * etiam: ii to?^-fjuKvi (ptitrsi xnirtKii TTug. Res militaris naturaliter quodammodo acquisitiva est. Theophilus • hanc acquisitionem cpv7t)^v xriitnv vocat, possessionem videlicet naturalem. Unde sequitur etiam ^/%* /7*/^' inter Christianos juri praedae locum esse. Recte etiam praeda ^^^' juri gentium, iivixi^ vJficp, ut apud Theophilum est, attribuitur •: ut apud Demosthenem ^: eJr ov htviv, S yij xx) isoU xx) (pxvepug TTxpivofioVf ov fiivov vxpx rhv ysypxfifjtJvcv vifiov^ x\>Jo xx) vxpx rov xoivhv xTxvrav xvipdyTTOov vipoov, rov xyovrx xxt (pipovrx filcfL rxfAx iv TToKEfiiov fjtalpcfL fivi i^€ivxl fioi xfivvx^xu Deinde yero nonne illud grave est, o Tellus et Dii, nonne manifestissimae iniquitatis, nec scripto duntaxat juri contrarium, sed illi etiam legi, quae generi humano communis est, ut cum quis res meas vi auferat rapiatque hostiliter ^ mihi non liceat par pari rependere? Judice etiam Cyro • vifz^g iv ttxo-iv AvipaTTOi^ xiiiig itrriv^ orxv TOKsfJi^vvrav Trikiq xX^ roov €?Jvruv eJvxt rx xf"if^^'^^' ^^^ ^^^ intcr homines sempiterna^ capta hostium DE JURE PUAEDAE. CAP. IV. 51 urbe eorumdem res atque pecunias victori cedere, Et hie est ille Cyrus, cui regna Orientis armis quaesita Deus ipse ' addicit. Juris gentium jus belli pars est: quare Aeschines *: el (iBV Trphg ^/jim; Tro^f^iifrxg iopvxKvrov •riii/ toKiv slxsg^ xuplag sxsiq T^ Tou TTQ^JfAOv vifji*^ )mi<ri[iByoq. Quod si bello contra nos suscepto urbem armis captam occupasti, r^cte illam belli jure possideSn Idemque alii • jus victoriae dixerunt philosophique omnes * proprium quoddam genus acquisitionis ex hoste statuunt 9 quod aut TcoKsfjLMviv aut yj^^mKkiv aut iyavKmxJiv aut;^f /-poTtjciiv vocant. Socrates autem apud Xenophontem *, qui mosilli fuit obstetricia quadam arte, exsemine quod humanis animis insitum est elicere veritatem, Euthydemum interrogando eo perducit, ut cum spoliare in parte injustitiae poneret, hoc ipsum tamen in hoste justitiae consentaneum esse fateretur. Et Plato t ' TravTx tQv viiuafjiAvm oiyoLiei tuv viytisvTm ytyvstrixi. bona omnia quae victus habuit victoris fieri. Unde apparet quam illi ' sint inepti, qui bella inter Christianos praeda volunt carere, nisi forte illa omnia putant injusta, Sed hominum alioquin eruditorum hac in parte inscitlam alii aperuerunt '. Nos ex principiis ante positis rem tam perspicuam putamus, ut longiore disputatione non egeat: quin et hoc animadverti posse, diversj^e sententiae auctores ne hoc quidem ipsum, quid esset praeda, satis intellexisse. Quod autem a civili bello sumunt argumentum dupliciter absurdum est: primo enim quis illis concedat, bella Christianorum esse civilia, quasi vero totus orbis Christianus una sit respublica ^?
t [Grotius nobis in margine indicaverat Platonis opus, unde haec sumta sunt. Hodic nihil supercst praetcr littcras ihus\ de legihus, ut vidctur.]
4* 52 OB JURE PRAEDAE. CAP. IV.
Deinde quod in civili bello praedae locum non faciunt, in hoc etiam falluntur. Nam ut historias omittam, cx quibus discimus adeo praeda scatere bella civilia, ut ista saepissime cupido homines ad res novas pellexerit *, quae est ratio cur magistratus, si aliter non possit *, id quod reipublicae debetur, vel ob solam poenam rebellionis, armata manu consequi non debeat? Plato * sane cum in civili dissensione bellum velit esse quam pacatissimum permittit tamen rov iTri-TSiov xapTriv i<pxipei(rdxi toT? xpxTOV(rt toov KpxTOVfiivcov ^ fructus annuos erlpi victis a yictoribus. Tum vero quid tam contrarium est, quam praedam prohibere, ubi caedes permittas*? D«w. art. Quia verojusest gentium hostem spoliare, etiam juscivilesit necesse est. Quod et singularum nationum leges ct consuetudines, quae de praedae distributione ubique plurimae sunt, manifestum faciunt. In Romano autem juris corpore ' saepissime expressum est capta bello capientium fieri idemque probant Canones.
Haec autem omnia dubitare nos non patiuntur, quin praeda omni jure concessa sit. Idque ipsum sacrae literae loquun-Dem, /»-tur. Estne aliquid quod magis volumus, quam quod lege fici i. expressa jubemus? Atqui inter leges militares sunt ista Dei verba • de capta civitate: Omnia spolia ejus diripies tibi fruereque praeda hostium tuorum, quam dederat dominus Deus tuus tibi. Sicut igitur victoria sic etiam praeda a Deo est: unde et partem Deo sacratam legimus ipso agnoscente % quod ne profanae quidem gentes omnino ignoraverunt •, cum Jovem Praedatorem et Minervam Leitida, Martem denique * Tac. Hist. 1. 3. [c. 33.] ' Adde limitationem Silv. ad concl. 8. §ii.verbo Bellum. 3 de rep. 1. 5. [p. 470. b. d. e.] ** ut supra hoc capite. * 1. naturalem. in fine. cura i. seq. ff. de acq. dom. [D. 41. i. 5. et 6.] 1. siquid bello.fF. de capt. [D. 49. 15. 28.] Inst. de rer. div. § item quae ab hostibus. [I. 2. i. 17.] Dist. I. c. jus railitare. in fine. [Decr. Grat. p. i. dist. i. c. 10.] c. dicat aliquis. [Decr. Grat. p. 2. c. 23. q. 5. c. 25.] V. Gl. in d. c. jus militare. ct in c. juris gentium [c. 2.] d. dist. * Deut. 20. 14.? Num, 31. et alibi. ^ Diod. Sic saepe. Virg. Liv. ap. Fabr. Sera. 1. 2. c. 3. in fine.
aut Herculem aut Vulcanum spoliis hostium mactaruut. Unde et tropaea sancta fuere. Illud autem ipsiusjosuae^ i€07rv€V(rrov €t a Divino numine dictatum negare quis potest? Cum mul^ tis opibus ad sedes redite vestras ^ cum vi pecoris multa^ cum auro argento aere ferro, cum yestimento omnifario, et participes estote praedae hostium vestrorum cum fratribus vestris. Inter praecepta etiara quae Josuae dantur adversus Hajum proficiscenti illud * est: Spolia ejus et jumenta ejus diripietis vobis. Aut illud quod per Davidem enuntiatum est: Accipite benedictionem de praeda hostium Domini '. Sed vel hoc solum sufficere poterat, quod Deus Israelitas, formatum a se populum, ea ratione jus suum tutari voluit *: aut etiam quod modum praedae circumscripsit ^ et quomodo dividi dcberet ostendit. Illae etiam auctoritatcs, quae bellum ^^^^ arTnTarjustum aut simpliciter aut ex principiis probant, huc referri ^l^ri^fji^ non incommode poterunt. Et eaedem, quae bellum Christi- J)'/^^; /;. anis et in Christianos permittunf, ad praedam etiam perti- //}; 1'^^^. nent: quia scilicet mutari non potuit, quod crat sui naturai^V/f.//A' immutabile, nec Evangelica doctrina quidquam in moribus innovavit. Neque vero putandum est cum tam manifcstis Dei oraculis pugnare Baptistae praeceptum •. In quo animadvcrtendum est consuli Johannem non a militibus in procinctu quique in hostem ituri erant, sed ab illis qui in Judaeac praesidlis versabantur. Quantis autem Romani milites injuriis miseros provinciales infestaverint quantamque solitudinem circum se fecerint illorum hiberna, testantur ejus saeculi scriptores. Has itaque vexationes, quas concussiones ipse vocat, ut hodieque dicuntur, et calumnias omnes Johannes prohibet iubetq^ie milites salariis ' suis (nam id fcrme vox sonat) con- 14. 7 b^cavioti.
54 I>£ JURE PRAEDAE. CAP. IV.
tentos essc. Nec aliis ea sententia quam rusticis et hospitibus parcit, in quos nimium crebrae sunt militum injuriae, ut omnes ad eum locum interpretes ' consentiunt. £st enim hoc periniquum spoliari paganos immerentes, qui ad sui de* fensionem et sustentationem militum onera publicitus indicia sustineant. Sed nihil hoc ad res hostium pertinet, neque aliam sententiam habet, quam quod ante publicanis dictum erat, ne quid amplius exigerent quam jure constitutum esset. Juste igitur, si imperantes ita decreverint, praeda ex hoste ad militem perveniet diceturque et haec pars esse salarii, hoc est pracmiorum, quae milites juste consequi Paulus ' testatur.
Non aliud ergo Johannes his qui in Judaea militabant quam exercitibus suis Aurelianus ' edixit: Annona sua quisque ut contentus cssct: dc pracda hostis, non dc lacrymis provinci-Dem. fn- alium vivcrct. Omni autem jure praedam esse Justam eadem Yk ^^ ^' auctoritas evincit, quae de bello idem probavit. Eestant qua 'abtx^ i^jmctorum virorum exempla: quorum princeps facile Abrahamus * multa nobis argumenta suppeditat. Primum eHirn cum res hostibus possessas vi aufert *, satis ostendit non debere ut alienum relinqui id ^ quod hostes detinent, ideoque hoc factum recte imitabimur. Agnoscit deinde praedam cum ejus partem decimam dat sacerdoti, ut in Epistola ad Hebraeos • diserte explicatur. IUud autem ipsum de praedae decima apud alias etiam gentes invenitur '. Ad ultimum jus praedae apertius probare non potuit, quam cum quaedam ejus consumenda ministris suis dedit, auxiliatoribus vero partes e manubiis assignari voluit •. Neque enim erat is Abrahamus qui daret quidquam quod honeste accipi non posset. Caeterum quod e spoliis reliquum erat Hon quasi minus jure partum recusavit, hoc ipsum enim aperte fuisset professus: ne- ^ V. Cajec. in sumtn. pecc. Belli damna. Ferd. Diac. ad Duc. Reg. reg. 2. innocentiae. * Cor. i. 9. 7. ' Vopisc. Anrel. [c. 7.] * Historia est Gen. 14. * Ibid. 15. et 16. • Ibid. ao. ct Hebr. 7. 4. ^r Uv. 1. 5. [c. 25O ^ Cen.
quc vero interpretum quisquam * ita intellexit: sed ionge alia de causa. Et nonnulli quidem ita verba exponunt, ut dicant Abrahamum ante expeditionem voto se obligasse, niliil se ex praeda sibi excepturum. Certum autem est vovere nos alia quam quae facere necessario debemus* Quae autem ratio illum moverit aut ad votum aut citra votum ad repudiationem partis ex praeda, illis verbis indicatur: Ne dicas ego ditavi Abrahamum >. Liberaliter igitur et quadam animi magnitudine cessit jure suo. Verebatur enim haud immerito vir innocens ne homines profani et verae religionis inimici temcre ipsum calumniarentur, quasi sola praedae aviditate bello non ad se proprie pertinenti se immiscuisset. Habet igitur hoc rationem specialem, et a Periclis et Fabii facto haud longe discrepat, qui rei privatae jacturam fecerunt, ne iniquam suspicionem in se irritarent. Neque multum diversam rationem Fabricius apud Dionysium * reddit, quod cum posset ex praeda nihil suum fecerit, ^i rov ijc iixalou vrXourov inrspihuy heKx I6^q, etiam juste partas divitias prae gloria contemnens^ idque se fecisse dicit Valerii Publicolae aliorumque exemplo, Marci etiam Catonis factum haud dissimile post Hispanicam victoriam *, qui paene iisdem verbis, quibus et Abrahamus, negabat quidquam ad se perventurum e bello captis praeter ea quae in cibo ac potu consumsisset. Addebatquc non ideo a se culpari alios* imperatores, qui concessas ex praeda utilitates sumerent, sed malle se de virtute cum optimis, quam de opibus cum ditissimis contendere. Potuit et hoc Abrahami animum movisse, quod pleraeque res quae penes reges devictos inventae erant, non illorum fuerant antiquitus, sed Sodomae civibus, sociis tum Abrahami, recens ereptae *, quas idcirco ad priores dominos aut eorum Principem velut postliminio redire nonnihil habebat rationis: ut et juris Eo- ' V. Ambr. dc patriarchis 1. 3. c. 2. et Nic. Liranum ad lccum Gen. Wilh. Math. de bello justo. rcq. 2. p. 5. ^ Gen. 14. 23. ' in fragm. [p. 747. vs. 43-] ^Plut. Cat. [p. 342. a.] « Gen. ibid. 11. et 16.
56 D£ JURB PRAEDAB. CAP. IV.
mani aequius in rebus quibusdam constituit ^ Imo etiam ubi jus deest benigniute interdum id factum legimus. Atque iu Abrahamus idem tum fecerit, quod Bomani alias, quicaptis Yolscorum castris Latinis atque Hernicis sociis edicto ad res cognoscendas vocatis easdem reddiderunt •. Idem Volumnius et postea Attilius devictis Samnitibiis, idem Gracchus et Aemilius factitarunt. Nec aliter Scipio constituit superatis Lusiunis atque etiam capu Carthagine in signis et donariis, quae Siculorum fuerant. Caeterum videant si qui sunt, quibus haec nou placent, quos viros et quales condemnent: cum praedas egisse legamus et Mosem ', exemplar justitiae multo certius quam fuit aut Lycurgus aut Aristides, et sanctissimum ducem Josuam * et Davidem Deo amicissimum regem *; tum vero Bubenitas cum Gaditis et parte Manassitarum *, qui hostium spoliis ditati ideo scribuntur, quia fiduciam in Deo collocaverant, itemque Asam Principem religionis nomine summopere commendatum \ Quod si ad Christianos Principes venimus, invenietur nemo qui non exempla illa secutus sit.
Tametsi enim Christianorum moribus et quidem sero servitus exoleverit*, (cujus rei diversa ratio demonstrari facile posset, nisi ab instituto hoc discederet), manere tamen illud ut res captae bello capientibus quaerantur apud cunctos juris magis-Prob. tota tros cxploratum est ^ Verum testimonia in numerum congef,vf ^ '^ rere nihil hic opus. Theologos poscimus? En unum pro omnibus Augustinum ^®. Si qua jam praecisi possidere coepistis, quia yobis ablata nobis dominus Deus dedit, non ideo concupiscimus aliena: quia illius imperio^ cujus sunt omnia^ facta sunt nostra, etjuste nostra sunt. Placent juris Pontificii doctores? Pontifex ipse Innocentius * acquisita bello li" cito licite retineri affirmat: idemque multis exsequitur Hostiensis * et Panormitanus ^ et Archidiaconus *. Quid juris Romani interpretes? Bartolus *: Ubi bellum licitum fuit de^ praedantes ex jure civili ad restitutionem non tenentur. Baldus • hoc amplius: In foro etiam interno conscientiae licite retinentur quaejusto bello capta sunt: cujus etverbajason' refert et omnes probant non modo jurisconsulti verum etiam sacrosanctae sapientiae interpretes, quicunque hanc disputationem proprie exsecuti sunt, ut Silvester, Adrianus, Angelus 5 Lupus et inter Hispanos Victoria et Covarruvias ': quod si omnes auctores inspiciamus, nemo damnat praedam, multi avaritiam in praeda, to Tr^GviKm/^cc, id quod plus acquo est: sicut nec bellum, sed in bello crudelitatem culpari diximus. praedam igitur capere aliquando justum est Christianis ex Conci. ii. Christianis omni jure '.
CAPUT V.
QUAESTIO III, QUAE PRAEDA JUSTA SIT. QUAESTIO IV. QUOD BELLUM JUSTUM SIT.
Si igitur cst aliqua ejusmodi, quaenam illa sitpraeda, quae ' in c. quia plerique. de imm. Eccl. [Decretal. 3. 49. 8.] ^ in summa tit. de poenit. [Decretal. 5. 38.] ^ in d. c. sicut et d. c. olim [Decretal. 2. 24. 29. et 2. 13. 12.] * in c. Dominus noster. [Decr. Grat. p. 2. 23. 2. 2.] ^ ad I. naturalem. §. item quae ab host. ff. de acq. dom. [D. 41. i. 5. § 7.] ^ in c. I. in 4. col. de mil. vas. qui contumax est. [F. 2. 22.] 7 ad I. i. flf. de acq. poss. [D. 41. 2.] n. 8. ^ Silv. in verbo Bcllum §. i. et §. 9. Adria* nus in qaaest. de rest. in part. et quaest. de bello. Angelus in disput. Renovata guerra. Lupus de bello §. ult. [Ocean. jur. vol. 16. p. 323.] Victoria de jure belli c. 51. et scq. Covarruvias ad I. pcccatum, de reg. jur. can. parte 2. §. II. [Covarr. Oper. Omn. vol. i. p. 512.] ® Mart. Laud. q. 11.
58 DE JUIIE PRAEDAE. CAP. V.
justa dici dcbeat, rcstat vidcndum. Neque longa est disquisitio. Ut enim ex his, quae ante diximus % manifestum fit, conci, ni. omms praeda justa est, quac justo ex bello oritur *. £t sic omnes definiunt. In eo nunc omnis disputatio vertitur, bellum quodnam justum sit '• Sed ante omnis verbi toUenda est ambiguitas. Justum enim cum dico, non ita inteHigo, sicut interdum usurpatur, quod ad suae naturae magnitudinem pervenit, ut justa aetas, justumnavigium, justum opus dicitur, nec cui addita est species exterior solemnis quodammodo, unde justa materfamilias, etsi pars haec est propositae considerationis (utroque enim significatu justum bellum apud auctores legitur), sed hoc demum, cui nihil eorum deest quae jure aliquo divino aut humano requiruntur. Varie autem haec nec satis ordine a magistris tractata sunt. Septem quidam * bellorum nomina verius quam genera posuerunt: neque vera omnia, nec ipsa satis inter se distincta. NonnuUi hoc voluerunt ut a judice esset et ex jure. Alii hic desiderant aucto* ritatem, causam (sic vocant illud unde bellum nascitur) et intentionem, seu potius id, quod cuique propositum est, nonnuUi causam, modumy necessitatem ^ Auxerunt alii numerum, qui necessarium esse bellum cupiunt, ut sine reipablicae periculo omitti non possit, et jussum a magistratu summo, et justa causa, indictumque hosti et denuntiatum *.
Nava do- Consideraut alii ex re, ex causa, ex animo, ex auctoritate, ciaratto. ^^ persoua. Sed in quaque partitione quid deficiat aut abundet, ita apparebit, si bellum ad summa quatuor causarum genera ^ revocemus* Solent enim actiones non minus quam * Ex. demonstr. univ. q. 2. * Convenit cum Thom. a. a. q. 66. art. 8. ad I. ^V. Bud. i. 3. ff. pro socio. [D. 17. 2.] et Ayalam de jure belli 1. i.c. 34. * Gemin. in c. i. de homic. [Decretal. in 6. 5. 4.] et ex ilio alii qui de bello* scripserunc. *. Thom. a. 2. q. 40. Bart. de repress. Cascr. ad 1. ex hoc. ff. de just. et jure. [D. i. i. 5.] Pantheol. Raiu. Pisani. c. i. Wilh. Math. de bello justo et licito, in princ. <• Joh. Lupus de bello, cx Hostiensi de treuga. [p. 323.] J^ Arist. Metaph. I. 4. c. 2. [p. 1013. 2. vs. 16.] v. Silv. in verboLex. §. 5« s DE JURE PRAEDAE. CAP. V. 59 res caeterac ad eas referri. Et quidem ut vitiosa sit actio aliquam causarum vitiosam esse sufficiet *: recta vero ut sit (siquidem rectum nisi uno modo esse non potest) illas omnes ^ quomodo oportet, concurrere necesse est. Id Graecus indicat versus ': SimplicUer bonus est: at malus omnimodis. Omnc ergo bellum justum est^ quod omnes causas justas cmcl iv. habet. Causae itaque examinandae sunt. £t in prima parte videndum qui juste bellum gerant, in secunda quibus de causis et in quos^ in tertia quomodo seu quatenus, in quarta quorsum quoque animo. Operam autem hanc non eo insumsimus, quod aliorum nobis labores de jure belli displiceant, quippe quorum etiam auctoritas nobis usui futura sit: sed quia ex adminiculis, quae nobis jam comparavimus, aliquantum nos ad earumdem rerum, quas illi tradiderunt certitudinem, aut saltem ad ordinis perspicuitatem coUaturos existimavimu^.
CAPVT. VL CAPVT. VL D£ CAUSA BELLI SFFICIENTE.
QUAESTIO. V.
ART. 1. QUAE JUSTA SIT CAUSA EFFICIENS BELLI PRJVATI.
ART. II. QUAE JUSTA SIT CAUSA EFFICIENS BELLI PUBLICI.
Causarum, quae aliquid efficiunt, alias esse principales traditum est, alias adjuvantes, alias instrumentorum nominecenseri: quae quidem omnes, ut in aliis plerumque rebus spectantur, ita et in voluntariis hominum actionibus, in quo genere bellum est. Naturaliter, sicuti diximus, juris quisquc sui exsecutor est: ideo enim ex animo efFecti sumus et cor- * Dion. dc divi. nomin. Thom. 2. 2. iio. an. 3. ^ Arisc.de mor. ad Nicom.
6o DE JUR£ PRABOAB. CAP. VI.
pore, ut corpus sit quod animo inserviat '. Hoc ipsum ct membrorum usus indicat, praecipue manuum ', quas exserendo nos ipsos tuemur, injiciendo rem ut nostram vindicamus; naturale est praeterea ut alter alteri benefaciamus atque opem feramus K Nam quod nobis laborantibus fieri velimus, idem recte alteri praestabimus *. Nec male qui de officiis scripserunt * il)ud demonstrant Deo placuisse, ne quid post ipsum homini esset utilius homine* Sunt autem diversa inter homines societatis vocabula, secundum quae et cognati ad opem ferendam coeunt ct vicini inclamantur • et in universum omnes ejusdem civi--tatis cives ': unde iUud in scenis Porro Quirites *. Et Solonem ita docuisse accepimus beatam fore rempublicam, in qua alienas quisque injurias suas existimaret. Democritus ': cS&i' mjfJLevom rtfjucpsTv xxra, ivvxtiiv XP^ ^'^ f^*l ^^piivxt. ro (Jtiv yxp roiovro Hkmov ^ iyaOoVf ro is i^yi rotovro ihxov kx) kxk6v. Inju^ ria oppressos defendere pro viribus oportet et non negligere: illud enim justum bonumque est, hoc vero injustum et malum. Et Aristotelis ^® est egregium dictum: 5« roU £iiKov(jL6vovq vwsp exvrav Troy^iislv yj vwhp (rvyysvZv ij vTTsp svspyerav yj (7V(jt,iJLixon; xSiKovfiivotg (Soyjietv. • Oportet aut pro se arma sumere si quis injuriam acceperit, aut pro cognatis aut pro benefactoribus aut pro injuria afectis auxiliariis,