Quodsi etiam caetera desint vincula, tamen totius humani generis socieias naturaeque communio hoc efficit, ut mala aliis illata nos etiam tangant. Hominibus cnim humani nihil alienum esse debet: adeo quidem ut praeclarae gentes theologique et jurisconsulti non minimae auctoritatis multis casibus existiment puniendam esse eorum negligentiam qui, cum pos- DE JURE PRAEDAE. CAP. VI. 6l sent prohibere, laedi aliquem permiserint ^ Sed et auctores et auxiliares agunt vi sua, illi quidem sui ipsius, hi vero alterius gratia. Instrumenta autem non agunt sua vi, sed ejus qui movet *. Habet enim instrumentum rationem quodammodo partis: pars autem toti naturaliter famulatur. Hinc manus ofryavov opyxvm^ quasi instrumentorum omnium instrumentum, unde poeta *: Arma antiqua manus, dent^s unguesque fuerunt. Armavicissim manus militis. Nos autem cum de instrumentis belli loquimur, non tonnenta aut gladios aut hastas volumus intelligi: ista enim ad justitiae quaestionem parum pertinent: sed ipsos homines, quomm opera sub aliorum imperio est. Exemplum sit in filio^, qui naturaliter pars quaedam est patris, cum a patre hoc ipsum quod est acceperit. Et in servo ^, nam et hic pars quodammodo domini est, ut quaevis possessio. Nam sicut pars non tantum pars est totius eadem relatione qua totum est totum partis, sed hoc ipsum quod est totius est, ita possessio est aliquid ipsius possidentis. Democritus •: olscsrifliTiv ag f^Jpso-i tov (Txilivsog %poo ^AAw Trphq ^AA^. h. e. famulis tamquam partibus corporis aliis ad aliud utere, Nec male dictum Aristoteli ^ quosdam esse natura servos, non quia non hominem Deus liberum creaverit, sed quia 62 DE JURE PRAEDAE. CAP. VI.
suntquidameoingcnio, ut ipsis cxpcdiat alieno potius imperio regi quam suo \ Quarc familia quasi multitudo corporum est, quae ab uno animo moventur. Et omnis omnino minister instrumentum est: undc et eos, quorum nos opera utimur, smMhi. manum nostram dicimus. Hos igitur omnes subditos voce-Cmcl r. mus. Secundum haec ergo quae diximus. bellum prhatum (nam de eo prius agendum est) juste gertt unusqmsque ct cum socHs et per subditos. Baldi ' huc illud referri potest.. quosdam movere bellum per se non per alium^ item per se cum alio: quosdam per alium non per se; quosdam per alium et per se. Sed tria, quae diximus, in una conspici possunt Abrahami * historia, ubi non ipse duntaxat bellum gerit, sed Haner, Eschel et Mamres federati praetereaque familia ipsius Abrahami vcniacula, qui pueri illic vocan* tur. Neminem autem hic excipio: quia si cui bellum gererc non licet, id non vitio contingit personae sed ordinis *, ob legem scilicet nonam, de cujus vi alibi erit agendi locus.
Et sic intelligi debet Augustini * illud: ut nihil justus praecipue cogitet in his rebus^ nisi ut bellum suscipiat cui hellare fas est: non enim fas est omnibus. Plerumque enim auctores bellum cum dicunt non privatum sed publicum intelligunt ^ cujus frequcntior consideratio est •. De quo et nos videamus. Sicut privatim belli gerendi penes singulos, ita publice bellandi potestas primo est penes rempublicam ^, sive id quo de agitur ab initio publicum fuit, sive per judicium Respw ex privato factum est publicum *. Respublica autcm intelligi blica, debet, quae est ciurxpxti^ t sufficienssibi et totum aliquod per se: quae est »ur6vo[iog, xvrSiiycos, oiiiToreXvic, ut Thucydides dice- '^ Convenit cnmVict. de jurc belli n. 5. et Caiet. ad Thom. 2. 2. q. 40. art. i. et in summ. pecc. Bellum injustum. ^ Bal. cons. I. 4. 106. Bart. dc repress. 1 DE JUUE PRAEDAE. CAP. VI. 63 ret, hoc est, quac suas leges, sua judicia, sua tributa suosque magistratus habct: cui proprium consilium propriaque est auctoritas, ut explicuit Cajetanus et Victoria », ubi docet nihil obstare quominus plures principales perfectaeque respublicae sub uno sint Principe, aut alioquin arctissimo inter se foedere colligatae *. Nisi autem unaquaeque respublica belli gerendi haberet potestatem, non esset ad sui defensionem sufficiens*, Quare populo Romano bellum jubere licuit et Latinis, Etruscis, Samnitibus, Tarentinis totque aliis Italiae populis, quos cum populo Romano certasse legimus*; ut nunc Carthaginienses in Africa taceam, in Graecia Lacedaemonios, Athenienses multasque alias civitates. Idem de Hebraeis veteribus dici potest et de omnibus populis, qui sui fuerunt juris. Hinc post Cunaeum Bartolus • inter duas liberas civitates belliim justum esse affirmat et capta capientium fieri. Est et belli publici suscipiendi penes magistratus auctoritas •. Nam cum respublica suam voluntatem semel in illorum voluntatem contulerit, quod reipublicae pro se licet, idem magistratui pro republica ^, Magistratus autem hic intelligi debet, qui mandatum belli gerendi habet. Habent autem quodammodo omnes, nisi specialiter exceptum appareat, quia ejusdem est jus diccre et jurisdictionem suam tueri, decernere et decreta exsequi ". Id autem sine bello interdum fieri non potest. Praeterea in hostes intemos vindicandi et in externos naturaliter ejusdem est potestatis •. Sed ordo observandus est. Nam cum nihil sit in quo reipublicae salus magis quam in bello periclitetur, non est dubium quin ei cui pluri- 64 DE JURE PRAEDAE. CAP. VI.
mum credidit respublica commissam voluerit ejus movendi facultatem. Cumque diversos instituerit magistratuum gradus, non ambigua vbluntatis significatio est, utMn re tam gravi ad supremum magistratum primo loco eatur, hic si habere non possit aut oflScium non faciat, ad secundum: et ita deinceps.
Semper enim respublica et defendiipsa vult, etjustitiam exerceri, bonique publici procuratio ad magistratus omnes pertinet '. Ubi igitur populus ipse convenire in unum non solet neque hoc ex usu suo arbitratus est, belli movendi auctoritas primo penes illos illumve est, cui aut quibus tota civilis potestas aut pars ejus maxima mand&ta est. Sunt enim alibi plures ut pars populi aliqua aut optimates: alibi unus qui Princeps dicitur. Unde Augustinus ': Ordo, inquit, natura^ lis fnortalium paci accommodatus hoc poscit, ut suscipiendi belli auctoritas atque consilium penes Principes » sit. Ubi vero Princeps aut abest aut negligit neque lex est quae diserte vetat, quin possit proximus magistratus iion solum rempublicam defendere, sed etiam bellum inferre et in hostes animadvertere et malefactores etiam occidere ^ non ambigo *. Sed an si tale quid accidat, bellum publicum dicendum sit, dis-ParadoxoH, putatur. Ego quominus sit nihil video: habet enim reipublicae voluntatem: quam quidem in bello gerendo pro auctoritate habendam, hoc est, tacitam ejus significationem non minus quam expressam recipi debere, non Cicero * tantum, sed inter theologos etiam Cajetanus * explicat, ex veteri nimirum formula: Salus populi suprema lex esto. Agitatum tamen est hoc cum alibi tum Romae aliquoties. Jure cnim Quiritium bellum, communiter certe, nisi ex Populi Senatusve sententia moveri non poterat. Cn. tamen Manlius cum Gallograecis bel- DB JURE PRABDAE. CAP. VI, 65 lum ob calidam intulisset, quamquam illos hostes non \icceperat, tlon absolutus modo est cum accusaretur, sed triumphum etiam impetravit. Repudiata et Catonii sententia^ qui bellum istud ^ quod Julius Caesar cuni imperio in Galliam missus Ariovisto et Germanis quodque idem Britattnis intulit^ privatum dicebat. Quamquam uon diffiteor et Manlium et Caesarem eo defendi potuisse, qiiod cum g^nti alicui indictum est bellum, quicunque ei auxilio futuri sunt tacite comprehendi videntur. Ego vero etiam Decimi Bruti bellum publicum puto, quod ille gessit adversus Antonium, Galliam Citeriorem provinciam obtinens. Et his rationibus atque exemplis moveor ad repudiandam Innocentii et eum sequentis Bartoli auctoritatem *: quae sane in causis juris publici aut gentium non multum habere debet momenti, praesertim cum nec altera pars careat adstipulatoribus et quidem Hispanis ', quod genus in jurisprudentia minime contemnendum est: praesertim cum in repressaliis ', quae belli species quaedam est, nemo non hoc ipsum concedat. Sicut autem privati a privatis ad bellum recte assumuntur, ita uni reipublicae aut magistratui non privati modo, sed et altera respublica aut magistratus in bello potest accedere *• Hinc auxilia, quae Graeci * eleganter distinguunt?v/&t^;^/^v jcx) iTrifAxx^^^ vocantes, quarum haec ad defensionem duntaxat, ex lege scilicet prima, altera vero ad qualemcunque belli causam pertinet. Eodemque modo velut instrumenta publici belli sunt subditi, hoc est illi qui legibus reipublicae obstricti sunt: quo spectat in partem lex septima 66 DE JURB PRABDAB. CAP. VI.
et octava cum quarta regula. Nemo igitur excipiendus est, nisi forte lege speciali aut moribus cujusque reipublicae, ut servi Romano jure, Pontificio cleiici, diversa ratione. Quatenus autem subditi bellum gerant publicum alius ' erit videndi locus. Nunc personarum duntaxat jura exquirimus, quorum conti, fr, haec est summa: bellum publicum juste geritur a rep. sive magistratu in suo ordine cum socia rep. sociove magistratu perque subditos.
CAPUT VII.
DE MATEfilA BSLIJ OIBCA QUAM ET IM QUA. QUiBSTIO TI. ABT. I. QUJE srr lUSTA MATEBIA BELLI CIBOA QUAM EPFICIENTIBUS VOLUNTABIIS. ABT. n. QVJE SIT JUSTA MATEBIA BELLI IN QUA EFFICIENTIBUS YOLUNTABIIS. ABT. nL QVJE SIT 7USTA MATEBIA BELLI CIBCA QUAM SUBDITIS. ABT. IT. QUJE 8IT 7USTA MATEBIA BELLI IN QUA 8UBDITIS.
COBOLLABIUM QU^STIONIS YL AN DETUB BELLUM UTBIMQUE JUSTUM. ABT. I. BESFECTU YOLUNTABIOBUM. ABT. IL BESPECTU SUBDITOBUM.
Nunc illud videamus qua de causa et in quos bella gerantur. Et prius de ea quae proprie dicitur belli causa, quam ipsam et belli principium Aristoteles ' vocat, qui distinctius loquuntur TrpScpxffiv '• Cum igitur bellum justum juris sit exsecutio*, id dequojustobellocertatur, jus sit necesse^est. Sed hic notandum, cum supra duo sint posita belligerantium genera, voluntarium alterum alterumque velut instrumen* tum, quos subditos dicimus, non eodem modo jus in utroque considerari. Nam subditi quatenus subditi sunt jure non utuntur simpliciter, sed per quamdam comparationem, ut scholastici prodiderunt. Proprie autem jus eorum est qui voluntarie agunt *. Ut autem jus sit, necesse est voluntatem ab apprehensione animi, apprehensionem animi ab ipsa oriri veritate. Neque enim frustra legem rectam esse.rationem veteres definiverunt. Merito autem admonentur ' hi, qui bellum jubent, ne ultimum illud necessitatis telum usurpent, nisi justae subsint causae. Cicero ': illa bellainjusta sunt^ quac sunt sinc causa susccpta. Jus autem omne, quod nobis com«^ petit, ad quatuor leges referri potest, primam, secundam, quintam et sextam. Nam tertia et quarta, si ad bonum proprium invertuntur, a prima et secunda nihil discrepant, terminis duntaxat commutatis. Septima autem et caeterae omnes ad legem sextam referuntur, adminiculo scilicet regulae tertiae. Bellum igitur omne quatuor causarum ex aliqua oriri necesse est. Prima est sui defensio, ex lege prima. NamutCicero* inquit, illud cst non tnodo justum^ scd ctiam ncccssarium, cum vi vis illata dcfcnditur. Et multa sunt apud auctores in eam sententiam. Altera est ob rem suam, ex lege secunda »: unde non resistere duntaxat licet, verum etiam dejicere. Res autem intelligenda est non tantum corporalis, sed jus etiam omne atque adeo bona fama, quae bonis jure propria est, quaque spoliari minime debent. Tertia, quae a plerisque omissa est, ob debitum ex contractu aut siniili ratione. Sed idcirco praeteritum hoc puto a nonnullis, quia et quod nobis 5* 68 DB JURE PRANAE. CAP. VII.
debetur nostrutn dicitur '. Sed tamen exprimi satius fuit^ cum et juris illa fecialis formula * non alio spectet: Quas rcs nec dedtrunt » ncc sohcrunt, nec fcccrunt ^ quas dari » ficri ^ sohi oportuit. Plato etiam in Alcibiade beila geri dixit non modo si quis vi opprimatur aut expiletur, verum etiam si deceptus fuerit. Et Seneca ': Urbcs quoquc urbibus quac pracstitcrc cxprobrant. Quin et Baldus * de pecuniario debito exprimit. Quarta est ob maleficium injuriamque omnem« quae iniquo animo tam facto quam verbis infertur. Augud< tinus *: Justa autcm bclla dcfiniri solcnt, quae ulciscuntut injurias. Sie gens et eivitas pctcnda cst^ quae yel vindicarc neglexerit, quod a suis improbe factum est ^ rel rcddere quod per injurias ablatumest. Uludautemintelligendumest, causas quas dixi quatuor quasi materiae loco, easdem esse in bello et pri-* vato et publico. Sed pubiici ut exempla ita jura certiora sunt. Et tamen privatum efBciente et forma differt, materia non differt. Ad defensionem tutelamque corporis sui privata vis justa tst omnium animantium exemplo \ Quin ad rerum etiam suarum defensionem aut recuperationem '. Neque minus ad consequendum id quod nobis debetur *. Etiam expetitio poenae ex delicto privatim permittitur^ ut in adulterum certis casi« 2. c. si perfodicns. de homic. [Decretal. $. 12. 3.] 1. ait praetor. §. si debito* rem, ff. quae in fraud. cred. [D. 42. 8. 10. §. 16.] Innoc. in d. c. olim. de rest. spol. n. 8.
DE JURE PJlABDAf^' CAP. VII, 6^ bus, in raptores, in desertores et transfugas K Qua ratione TertuUianus ' dixit: Ifi reos majestatis et publicos hostes qmms homo miles est. Leges ' etiam haud temere nomen ultionis exprimunt» ejus quae concessa est. Sicut autem bellum aliquod privatum ex causa justum est » ita publicum iiijiistum si causa desit *» Hinc Senecae ' querela: Homicidia compescimus et singulas caedes: quid bella et occisarum gen^ tium gloriosum scelus? Non avaritia, non crudelitas modum novit. E9 Senatusconsultis plebisque scitis saeya exercentur^ et publice jubentur yetita privatim. Quem imitatur Cyprianus •: Homicidium cum admittunt singuli crimen est: yirtus yocatur cum publice geritur. Hipc illud: Jusque datum sceleri ^, Unde rex Alexander, si justas belU causas in Asiam non habuit, recte a pirata tractus est in criminis societatem, ita ut Lucanus terrarum praedonem, Seneca * latronem iUum dixerit. Idem de Crassi beUo in Parthos dici potest. Spectandae igitur in utroque causae, quas esse quatuor diximus.
Nam qui ' tres statuunt justas beUorum causas, defensio- Hwa d$ nem» recuperationem et punitionem, ut loquuntur, lUam Qon infrequenter omittunt, quae locum habet, quoties quae conven^rint non praestantur. Totidem enim e^se debent exsecutionum, quot sunt actionum genera, quod ad materiam attinet, quae in beUo et judiciis eadera est *•. Et ex primo quidem genere raro judicia redduntur» quia moram istam se tuendi necessitas non permitttL Attamen interdicta de non offendendo huc pminent Secundo ex genere sunt in rem actiones, quas vindicationes dicimus: interdicta etiam posses- 70 DE JURB PRABDAE» CAP. VII.
sionis gratia comparata. £x tertio et quarto actiones perso* nales, condictiones scilicet ex contractu et ex maleficio. Sicut autem in lite sic et in bello quae causae, si verae essent, justum &cerent actum petitoris, eaedem si id jusnonhabent, quod prae se ferunt, justitiam transferunt ad reum seu defen* sorem. Ut si res nostra a nobis petatur, aut ad id urgeamur, ad quod obligati non sumus, aut insontes ad poenam poscamur, hic cum justa non sit offensio, defensionem ex lege prima justam esse necesse est ^ Jus autem et hic, sicut in re forensi, non omne ante exsecutionem nascitur. Est enim et hoc ipsum jus, id quod jus suum est exsequi: quod in praedae explicatione attigimus '. £x his autem apparet, nec dominationis nec libertatis non debitae causa justa arma sumi: quae tamen eadem parta ante ut recte retineantur» ne bella quidem formidanda sunt. Quamquam illud non tam juris quam consilii est: videndum ne ob injurias leviores temere nos commoveamus, cum eas tolerare minus saepe sit incommodum, quam ista pati, sine quibus bellum e&st non potest. Vitanda Charybdis» dum ne in Scyllam incidamus. Cui et hoc in foro simile est, quod litigare non quoties justum est etiam expedit. Haec autem quae de jure ^iximus non minus ad socios quam ad principales belli auctgres pertinent ': nam et illi considerare debent, ne cui se bello non justo immisceant. Nec enira coguntur, cum etiam jure sint irriti contractus ad cujusvis belli societatem *. Unde Abrahamus * socios de justitia causae instruit et Achilles Graecis auxiliaturus apud poetam Latinum ' causas prius helli requireus inducitur: quae Danais tanti primordia belli, Ede: libet justas hinc sumere protinus iras. Con€j.yi. Quare his qui gerunt yoluntarie^ id bellum justam habet arsic, I.
* V. in dem. art. i. conc. a. ■ Vict. n. ii. et la. et Arist. de rep. 1. 7. c. a. [p. 1324. I. vs. 35. sqq.] ' Summ. Ros. in v. Bcllum n. lo. Silv. in v. Bellum n. 9^. concl. 4. ^ Inn. in c. sicut. de jurejur. Wilh. Math. de bello justoet licito. in i. req. * Gen. 14. vs. 14. * Stat. Achill. 1. a; [vs. 333- sq.]
Dfi JURE PRABDAS. CAP. VII. 7I caasam^ quo vitam aut res defendunt aut recuperatum eunt^ idve quod debetur aut poenas maleficii expetunt. Hoc consdtuto facile et altera quaestio explicabitur. Solet enim materiae loco censeri etiam id quod actioni cuique subjacet, sive id quod patitur: ut in bello is in quem bellum geritur, hoc est hostis, quamquam id vocabulum non minus actionis quam passionis significatum habet, Sicut autem naturaliter cum agens agit vi caloris, sequitur id quo i patitur frigidum esse ^ 9 ita cum appareat eum qui justum gerat bellum vi juris agere, necesse est contrario modp afiectum e:^ eum, qui bellum justum patiatur. Opposuimus autem juri injuriam '• Juste igitur bellum is demum patitur, qui injuriam £icit '. Augustinus ^: Iniquitas partis adversae justa bella ingerit. Cum quo consentit illud Leonis Imperatoris: i yxp Toi^ aHiralifycurtv iyrafju/vifuyog ^ oSro^ ilKcctog iTrtv» Nam qui eos qui injuriam fecere ulciscitur justus est. Theologi etiam suo ioquendi modo ': Patiens dispositum ad bellum est no^ lens satisfacere. Sed haec pars ut subtilius expiicetur in-5uriae explicationem requirit. Injuria igitur illa quae juri N^va 4$-opponitur tres habet significationes, quas Graeci totidem vo-'*'^^'"' cabuiis distinguunt: quod non ex philosophis modo sed ex Ulpiano etiam et Theophilo intelligi potest •. Eademque distinctio clare apud Themistium in oratione ad Valentem et apud Diodorum ' in Gylippi verbis reperitur. Primum est t6 aitxov^ secundum ct^lsoifMj cujus simt species vfipi^ xou ^fjUa^ tertium xitjcla. Hierax Philosophus in libro de justitia • commode haec discernit cum dicit primum esse d^ori/^trfza ^ secundum Trpi^iv, tertium e^tv, hoc est, opus, actionem, affectionem, quomodo difi^erunt pictura, pictio et arspingendi.
7& D£ JURE PRASDAB. CAP. VII.