£x primo iiixGv ri TpiTTOvrH, ex secundo ainu^H^ ex tertto SkxM dicimur. Omnis autem ikxl» secum habet iiltonA» et cQlxtifA» omne ri Sincw: sed non retro. Nam ista quamquam in eo cui fit injuria nihil differunt, distinguuntur tamen in facientc, Nam dHixix non est nisi deliberato, tx tr^mpiffeag^* ailxifiiia interdum non deliberato, sed praecedepte tamen scientia et voluntate, hoc est txoyri^ ubi nimirum intelligit agens et in quem et quomodo et cur agat, ideoque ipse vult agere. Ti tiixw autem, quod scholastici ^ vocant injustum materiale et formali opponunt, Baldus ^ vero vitium existentiae non conscientiae appellat, esse potest in iis etiam, quae non sponte fiunt, cujus generis sunt infortunia et errores, ihvxAf^^» ^ ifMfnifmrat haec quidem cum initium agendi ab animo est agentis sed ita tamen ut in aliquo fallatur, illa vero ubi initium agendi aiiunde, ut si telum manu fugerit, et in coactis. Td aiixou omne veteres juris Romani auctorea ^ noxam, et id proprie cui abest ri Jilx»tf4» pauperiem dixerunt. Animal quod sensu rationis caret injuria non facit, hoc est dilxtjfiM aut diixi» in istud animal non cadit, cum voiuntatem non habeat et multo minus electionem. Injuriam tamen facit.
Nam injuria nomen generale est ut in lege Aquilia ^, etiam in eo, qui nocere noiuit. Et forte non errabimus si dicamus rii^ Siixiv n vrpiTToyra facere injuriam, rh xitxodvra faeere injuria^ rh S^y facereinjuriose. Quibus respondentS/x^^TvsnDiiTTm* hxaiOTTpxyeiv xx) itxalc^ irpmrny, facere jus, faeerejure, facere juste. Possuut et haec ad verba Marciani * dejudiciispublicis aptari, ut dicamus iiixiv n irpirrm eum qui casu, Siixeiv qui impetu ^ £ilxjod4 vpifrretv eumqui/r0/>aj/>(»delinquit. Dieo igitur nos cum in hoste injuriam requirimus etiam eam comprehendere, quae voluntarie non fiat: quod hoc modo manifestum erit.
Sicut jus esse diximus, quod legi primae et secundae, item quod quintae et sextae convenit, ita injuria est id, quod cum lege secunda aut quarta, item cum quinta et sexta pug* nat. Nam leges primi et secundi ordinis simplices sunt, tertii autem ordinis compositae: ideo bis sumuntur. Si quis igitur somnians, quod Doctores quidam ^ narrant accidisse, aut etiam furiosus, quod accidere quotidie potest, periculum mihi intentet, dubitandum non est, quin vim vi recte repellam, et si non alia superest salutis via, etiam interficiam K Attamen nihil ille injuria facit, neque enim tum compos est animi. Satis est quod adversus legem tertiam est id quod facit. JuT enim habeo prohibendi hoc quovis modo ex prima lege, quae me mihi etiam prae allis commendat. Neeessitas enim, ut apud Senecam ' est, magnum humanae imbecil'-Htatis patrocinium^ omnem legem frangit. £$t autem neces-' sitas jus illud primum naturae, ut in principio diximus *• Similiter a bonae fidei possessore res vindicatur; quamquam enim ille adversus legem quartam non peccat sponte, exerceri tamen contra illum secunda debet. Potest et aliquis variis de causis aliquid mihi debere, quod ipse nesciat, puta si haeres sit, Cum igitur non solvendo faciat contra legem sextam, etsi non sponte, mihi tamen ejus legis usus negari non debet: quid enim esset iniquius quam alicui jus suum perire ob alterius errorem? Haec autem ut in legitimis ac* tionibus ita in bello locum habent. In sola lege quinta re-* spectus habetur voluntatis. Itaque delicta nisi sponte com-» missa non puniuntur. Ratio est quia malum rependitur sonti pro bono, quod non recte percepit *, ex malo scilicet alieno. Non potest autem lucrari alterius incommodum quisquam cen-< seri, qui ejus non sponte auctor fuit. Huc igitur non omne 74 DS JURB PRABDAB. CAP. VII.
otiiwy venit, sed aut £ilx^fioL aut iS/x/«: quae quomodo differentem faciant exsecutionis modum postea videbimus ^ IUud nunc constat personas eas, quae injuriam quomodocunque faciant bello subjacere, si quidem juri subjacent. Nam et lex apud Demosthenem * est iiran^ptufia rm Ixowrlav xxi dxou-^losv dfixpnifidToov, nec ca tantum corrigit quac sponte, scd ct quac non spontc pcecantur. Sequitur ergo non eos duntaxat, qui agunt voluntate libera, hoc est principales et socios, sed instrumenta etiam, hoc est subditos, recte hostium nomine contineri. Nam subditus in eo quod jussus facit etiam si non cHix^ tamen iroisl ret Siixx ', injusta facit, ctsi non injuria. Ad subditos pertinent ista apud Romanos solemnia in denuntiatione *: Populis priscorum Latinorum^ hominibus priscis Latinis bcllum indico facioquc. In rogatione ': Fcllcnt^ jubcrcnt Philippo rcgi Maccdonibusque, qui sub rcgno cjus csscnt bcllum indici. In ipso decreto *; Populus Romanus cum populo Hcrmundulo hominibusquc Hcrmundulis bcllum jussit: quod annotat Cincius in re miliuri. lUa autem formula ^ etiam socios comprehendit: Hostis sit illc quiquc in^ tra pracsidia cjus sunt. Ulud insuper sciendum est quod in jure diximus, idem ex contrariorum ratione in injuria obtinere, ut quaedam in ipsa exsecutione oriatur. Nam justae exsecutioni qui resistit sciens nesciensve injuriam facit. Aut enim detinet id quod alienum est, aut non facit id quodfacere tenetur: quin etiam offendit eum quem offendere non debet.
Non igitur tunc duntaxat respublica bello persequenda est, cum ipsa primitus facit injuriam aut ejus reipublicae magistratus publico nomine atque auctoritate *: (fecimus enim et hoc quod per alterum facimus:) sed tunc etiam cum cives qui fecerunt injuriam ipsa tuetur: et cives vicissim cum injuriae auctorem rempublicam aut magistratum propugnant K Quia scilicet leges inferiores ut septima et undecima, cum ex regula tertia et quarta oriantur, praelatae sex primarum alicui, quae sunt Naturae et Gentium leges, ex regula scilicet prima et secunda, non jus faciunt sed injuriam *. His constitutis justum est hellum his, qui yoluntarie gerunt, in ^^j- ff' singulos et in remp.^ qui quaeve cujusve magistratus in^ juridm fecerunt * et in remp., quae civem injuriae auctorem tuetur inque eorum omnium^ qui injuriam faciunt^ qua tales sunt, socios et subditos. Proprie ut diximus jus non spectatur in subditorum actionibus, quatenus isti scilicet agendi principium a se non habent. Subjectum enim juris, ut ante attigimus, est voluntas, quae a rationis apprehensione dirigitur, theologis etiam auctoribus. Instrumenta autem ex aliena agunt voluntate. Sed notandum subditos, quamquam instrumenta sunt, esse tamen homines, homines autem nisi ex sua voluntatenonagunt, extra actiones scilicet naturales. Quomodo igitur ista conciliabimus? Hoc modo ut dicamus subditorum N^va d$-voluntatem regi ab imperantium voluntate, (quod instrumentis convenit) ita tamen ut ratio non repugnet: idque ipsum quodammodo justum esse. Exemplum sit in servis, de quibus multa Aristoteles *. Nam cum alii omnem virtutem atque adeo justitiam servo eriperent, alii eamdem tribuerent, quae.
in libero homine est, egregrie distinguit philosophus, cum dicit non perfectam in servo desiderari, sicut in eo qui imperat, sed eam quae ad usus serviles necessaria est: hanc autem parvam tss^. Cum enim servus rationis sit particeps, non posse eum omni virtute spoliari, neque vero homini libero adaequari, cum non habeat ro fiovXsurinov^ vim libere deliberandi. Partim igitur, ut dicere occoepi, ratione utitur, j6 DB JURE PRAEDAB. CAP. Vll.
partim non utitur, quo illud Homeri f mirifice pertinet: ToUitur huic hominum gencri pars altera mentis Ab Joye, servilem voluit quos ducere yitam. Itemque partim virtutis capax est, partim non est: lilAiffu Tfi^ ifiixii^ iirocufiii ^vAioy.?W« Dimidia yirtute caret seryirc coactus. Quod autem in servo idem in subditis aliis obtinet, ut in fiUo. Nam, ut inquit ille, virtus pueri ouk o^oti vfik ouriy kmv. «AAi 7rfi6q riy rixetov iwd ^pwfcfwy, non ipsius ad ipsum, sed ad eum qui ut perfectior ilU praeest. £t universalis haec diflrerentiae$troS£/!;t^»^0f ie«)i^;t:oiCiiiw» eius nimirum quod imperat et eius quodparet: in quo ordine sunt et cives sigillatim considerati» Sunt enim servi legum, ut apud Ciceronem ^ est; omne autem quod imperat est ei quod paret causa virtutis, ^ ut Aristoteles explicat, Quo respicit Tacitus *: Principi summum rerum judicium Dii dederunt, subditis obsequii gloria relicta est. In his igitur verum est, quod Carneades et Academici perperam ad omnes transtulerunt » justitiam in opinione consistere: ou ^ei Ak)^ vifi^ » non natura sed /ege. Esse enim obtemperationem institutis populorum. Eamdem justitiam Peripatetici modo legalem vocant, modo generalem, quia ratione eadem esse potest cum omnibus virtutibus, quatenus in praeceptionem cadunt. Addunt scholastici^ sicut eam t [Locus Homeri est in Od. 1. 17. vs. 322. sq. sed verba discrepant^ nam hodie editur: ^fuw ydp T&fsrfls dtnooUvvim ntp&oitct Ta\>i oofipoi, «iVay fuv xara MXtov ^fJMp iXipnv, At Grotius, qui hic non de virtute, sed de ratione loqueretur, Platonis [deleg. p. 777. a.] et Athenaei [1. 6. c. i8.] lectionem praetulit. Mox, ubi de virtute sermo est, ipse quoque alteram scripturam adhibet, sed memoriter et ita ut duo Homeri versus contrahat in unum, qui hac forma nusquam exstat.]
DE JURE PRAEDAE. CAP. VII. Jf?
justitiam quae in commutatione est, inter partes, quae in distributione, a toto ad partes, ita hanc a partibus ad totum consistere. Primum igitur quod dixi, justum ne subditis quidem bellum esse, si ipsorum ratio repugnet ^, eamdem sen*^ tentiam theologi * sic efferunt: Quidquid non ex fide est^ peccatum est: mala est enim voluntas ^ ut dicunt scholastici * ^ quae a ratione etiam errante dissentit. Tunc autem ratio re-» pugnat, cum dictat jussum reipublicae aut magistratus et sic leges ordinum inferiorum non consemire cum superiorum or-^ dinum legibus, et consequenter injostas esse per legem de-* cimam tertiam; quod et regulae convincunt unde singulae legcs oriuntur. Tritum illud, satius Deo parere quam ho* minibus ^, quod ad nostram disputationem ita adaptat cum exemplo Ambrosius *: Julianus tmperator quamvis esset apostata habuit tamen sub s$ Christianos milites: quibus cum dicebat: Producite aciem pro defensione reipublicae^ obediehant ei: cum autem diceret eis: Produeite arma in Christianos^ tunc agnoscebant imperatum coeli, Quin et Jurisconsulti * omnes non esse obediendum dicunt Principi, a quo manifestum sit id quod injustum est imperari. Et in maleficiis neminem mandato excusari ', nam et domino.
piraticam facienti aut simile quid injustum natura, non sine poena servum dicto audientem esse *. Et Seneca •: Non enim aut nos omnia jubere possumus^ aut in omnia servi pa^^ rere coguntur. Contra rempublicam imperata non facieni ^ nulli sceleri manus commodabunt. Supra^^autem ostenderat» quae servi est in dominum, eam esse militis in ducem et in 78 D£ JURE PRAEDAB. CAP. VII.
regem subditi rationem. Consentit Hieronymus ^ qui de servis et filiis locutus, in illis, inquit, tantum debcant domtnis pafentibusque esse sutjecti^ quae contra Dei mandata non sunt. Neque ilii igitur extra culpam, qui aut mortis metum aut bonorum amissionis praetendunt, dum ministros se faciunt cognitae aut creditae injustitiae. Comes enim justitiae fortitudo potius quaelibet mala tolerare decemit, quam malo consentire^ ut in re simili dixit Augustinus ^ Cum autem ratio non it in contrarium, etiamsi contineat in se injuriam, bellum tamen respectu subditorum non est injustum '• Quod locum habere debet etiam iu subdito de justitia dubitante, ut docet contra Adrianum Victoria *. Posita enim regula est, obediendum potestatibus ', a qua recedere nemo debet *, nisi per apprehensionem legis decimae tertiae. Qui vero ambigit apprehendit nihil. Nec obstat, quod dubitas ne feceris. Non enim qui dubitat bellum quod imperatur justum sit necne, statim et illud dubitat, an in dubio obediendum sit. £t hoc quidem, cum cessat ratio, seu nihil definit. Multo autem magis hoc ipsum dicetur, cum ratio subditorum a bello stat: quod merito plerumque aCcidit. Jus enim ex facto oritur.
dZStfoT Facta autem, utpote singularia, nec per artem nec per scientiam cognoscuntur, quae sunt duntaxat universalium. Paucissima autem sunt, quae sensibus percipiuntur, quia eodem tempore uno tantum in loco esse possumus. Sensus autem nisi proxima non percipit: nec uUus est alius vere noscendi modus. Hac necessitate humana ratio compulsa ad factorum judicia regulas sibi quasdam verisimilium sive rav slxircov fabricavit. Hae sunt 7rpo^ii\p€t? quaedam, Latine praesumtiones, non ut in disciplinis certae atque perpetuae, sed quales maxime ^ in epist. ad Eph. citatur in c. si dominus. [Decr. Grat. p. 2. 11. 3. 93. Hodie hic allegatur Hieronymus in epist. ad Titum. Vide notationes correctomm ad hunc canonem.] 2 ^e civit. I. i. [c. 18.] citatur in c. itane. [Decr. Grat. p. 2. 32. 5. 3'] ^ Ayala de jure belli 1. 1. c. 2, n. 39. * n. 31. ^ V. reg. 4. et 6, c. 2. adde ex demonstr. inart. 2. artic. i. concl i. c. 3. ^ Thom. 2. 2.
secundum naturam haberi poterant, ut nimirum ex his, quae plerumque accidunt similia concluderentui* *; unde facti quaestio conjecturalis dicitur. Nam probationum, quas in judiciis recipimus, nullae necessario demonstrant: sed omnes ex istis praesumtionibus ag M ro Trcxi^ ex eo quod plerumque evenit^ originem sumunt *• Principium autem praesumtionum facti hoc videtur esse, quod afFectiones illas, quae maxime sunt naturales, ut verum et bonum, tum caeteras quae hinc derivantur, rebus cunctis inesse quodammodo sumimus. Hoc ex fonte sunt sobolis certitudo, possessionis commodum, testium et instrumentorum fides, jurisjurandi auctoritas. Cum autem de singulis bene opihari caritatis regula praecipiat *, tum maxime nos ratio et divinae literae ^ vetant magistratuum esse detractores. Muniti enim sunt maximis praesumtionibus, cum ob juramentum, quod fere solent praestare, tum ob consensum reipublicae et civium testimonia, ita ut si quis de illis secus existimaret, is non ipsos modo perfidiae, sed maguam etiam multitudinem stultitiae damnaret, quae cuncta sunt naturalibus istis quas dicebam ajfectionibus contraria. Quodsi in caeteris artibus, qui unamquamque profitentur periti in ea et diligentes censeri debent *, quid obscero est, cur magistratus, qui justitiae sunt sacerdotes non existimandi sint de belli causa sapienter judicasse? Est enim id officium boni magistratus. £t cum civibus judicant talia accidisse, ob quae bellum moveri debeat, cur noh illis fides adhibenda sit, ut verum dicentibus *? Cumque nihil sit quod obstet, quomodo non inferiores leges cum superioribus convenire et idem esse, quod magistratus et quod Deus praecipit ^^, par sit credere?
8o Dtt JURE PRAEDAB. CAI^. VII.
Quod autem in subdids sub republica aut magistnitu con^ stitutis, idem in filiis et servis obtinet, qui in sacris patemis aut dominica sunt potestate. Cum autem rationem non re* pugnantem requirimus, probabilis intelligi debet ^ Neque enim crassa ignorantia juris puta naturalis aut fiicti inscitia, quod aliquis scire tenebatur, a peccato excusat Sunt enim quaedam, quae sine culpa non nesciuntur: ea ipsa autem culpa cum jurisconsultis tum philosophis * poenam mereri traditur. Demonstrata estveritassententiae ejus» quae admultorum conscientias placandas non parum perdneL Eam Augustinus ' his verbis concepit: Etgo vir justus si fortc sub rege etiam sacrilego militet^ rccte potest illo jubente bellate: si yice pacis ordinem servans, ^uod sibi jubetur yel non esse cdntra Dei praeceptum certum est^ yel utrum sit certum non est: ita ut fortasse reum faciat regem iniquitas imperandi^ in^ nocentem autem militem ostendat ordo seryiendi. Nos hoc ati!h'iii *"^^- *S^^^itit id bellum justam habet causam^ quod jubetur a superiore^ dum ratio probabilis subditorum non repugnet K Eadem vero opera soluta est quaesdo altera, quinam a sub^ ditis juste bello petantur. Hostes Romanorum in jure * di* cuntur, quibus populus Romanus beilum decrevit Et ubique subdid juste in illos bellum gerunt, in quos geri respublica magistratusve praecipit cum eadem quae modo exposita est exceptione *• Sed hic gravi quaestione implicamur. Supra enim diximus in bello per se injusto subditos nescientes tameh injuriam facere et sic recte bello peti. Hic autem didmus eosdem nescietites juste facere, cum bellum g^unt Qui autem juste facit, jure etiam et jus facit. Idem autein jus t$$t et injuria non potest, cum sint haec contraria. Sed ve- DE JURE PRAEDAE. CAP Vlt. 8l rum est juste eumdem et injuste agere non posse, cum utrumque istud agentis animum respiciat, in quo contrariae afFectiones circa rem eamdem simul esse non possunt. Jus autem facere et injuriam pariter idem potest, sed non respectu 6jusdem. Actiones enim ab eodem procedentes possunt esse contrariae in diversis patientibus, sicut eadem ignis calefactione moliefiet cera, lutum duratur. Ita cum subditus legitima auctoritate bellum per se injustum gerit, injuria haec est ratione habita ejus in quem sumuntur arma, jus autem si imperantem consideres. Neque vero jus tantum, sed etiam justitia, cum, ut supra ostendimus, virtus subditi respicere debeat imperantem. Clarior res fiet ista argumentatione. Quod quis omittens injuste faceret, hoc ipsum non omittens juste facit. Injuste autem faceret subditus, si jubente magistratu bellum, quod ipse nesciat injustum esse, noUet gerere, peccaretque non tantum civiliter, verum etiam adversus conscientiam ^. Miles enim^ ut apud Augustinum * est, cum obediens potestati sub qua legitime constitutus est, hominem occi^ dit ^ nulla civitatis suae lege reus est homicidii: imo nisi fecerit reus est imperii deserti atque contempti. Quod si sua sponteatqueauctoritate fecisset^ in crimen efusi humani sanguinis incidisset. Itaque unde punitur si fecerit injussus^inde punietur si non fecerit jussus. Sequitur ergo juste facere sub* ditum, cum bellum gerit, quod non existimat injustum esse, etiamsi eo ipso alteri fit injuria *. Neque vero hoc mirum videri debet. Nam et judex, qui reum insontem legitimis tamen convictum probationibus condemnat, juste facit:idenim facit, quod nisi faceret peccaret: nec eo tamen minus fit innocenti injuria. Simile dici potest de exsecutore capitalis sententiae: tenetur enim exsequi nisi persuasum habeat in- 82 DE JURfi PRAEDAB. CAP. VII.
justum esse quod imperetur. £t quamquam his casibus error aliquis in ratione accedat, is tamen actionis justitiam non vitiat, cum ut scholastici ^ tradiderunt, voluntas conveniens erranti rationi in his demum mala sit, quae scire tenetur. Multae autem sunt bellorum justae causae, quas vulgo indi^ cari non expedit *: neque oportet privatum hominem in ea re esse curiosum. Nam si cunctatio permitteretur, dum causam singuli examinarent, tempora resistendi hostibus proderentur. Potest huc referri: Is damnum dat, qui jubct dare. Ejus vero nulla culpa est, cui parere necesse est •• Et alterum *: Liber homo si jussu alterius manu injuriam dedit, actio cum eo est qui jussit, // modo jus imperandi fuit. Quod si non habuit^ cum eo agendum est qui fecit. Quod applicari potest Augustini * verbis: ut nihil justus praecipue cogitet ^ nisi ut bellum suscipiat^ cui bellare fas est, Scite igitur Panormitanus * sententiam Hostiensis contra bellum ita restringit, ut praesumi dicat justum esse bellum, quod a superiore potestate indictum est: nec ille solus sed omnes et theologi et juris utriusque professores ' in eo consentiunt, subditos, quotiescunque sic accidit, juste pugnare nec caedis concL VI. esse ullius reos. Hoc autem idem est ac si dicas: Justum est ' bellum subditis in eos, quos superiores bello peti jubent, r^-tione probabili subditorum non repugnante, Difficilis illa et agitata multum quaestio, possitne bellum utrimque justum esse ", ex his quae dicta sunt explicari potest. Nam caetera quae ad justitiam requiruntur, puta auctoritas et bellandi mo-